Ўлиш учун бориладиган жой. Ҳоспислар Ўзбекистонда ҳам борми?

Жамият 20:24 / 26.11.2021 36053

Сарлавҳа жуда қўпол туйилдими? Бу табиий. Лекин табиий жараёнларнинг энг муқаррари ўлимдир. Айниқса мураккаб касалликларнинг ортга қайтмас босқичларида вазият янада оғирлашади, ҳеч ким тан олишни истамайдиган, лекин ҳамма тушуниб турган ҳолат юзага келади.

Дин ҳам, жамият ҳам ҳали жони узилмаган инсонга кўмак бериш, дардини енгиллатиш, оғриқларини қолдиришни талаб қилади. Бу ишларни амалга ошириш учун комплекс ёндашув зарур ва бу ишлар ҳосписларда бажарилади. Ривожланган мамлакатларда ҳоспислар фаолияти ипидан игнасигача қонунчилик, низомлар ва анъаналарга кўра тартибга солинган.

  • Атама ҳақида: Ҳоспис — тузалмас дардларга чалинганлар, асосан онкологик беморларга касалликнинг сўнгги босқичида паллиатив ёрдам кўрсатувчи тиббий-ижтимоий ташкилот. Яъни ҳар қанча шафқатсиз ва қўпол бўлмасин, ҳоспис ўлим олди ҳолатида беморнинг азобларини енгиллатиш учун хизмат қилади ва у ерга... ўлиш учун борилади.

Бизда бу борада ҳам ўзига хос анъана шаклланган. Оғир ҳолатдаги бемор одатда уйига жўнатилади. Бундан ҳар икки томон ҳам манфаатдор – шифохонада ўлим кўрсаткичи ошиб кетмайди, «бемор ўзи уйида, яқинлари даврасида хотиржам жон беради» деган тушунча жуда мустаҳкам.

Бироқ дунё тажрибаси шуни кўрсатадики, оғир касалликларнинг сўнгги босқичида, яъни ўлим олдидан бемор бемисл азоб чекади, оғриқлар қийнайди, унинг танасида шундай жараёнлар юз берадики, ҳар қанча яқин қариндоши бўлса-да тиббиётдан узоқ одам малакали ёрдам бериши қийин.

Ҳосписларнинг ҳуқуқий мақоми, иш услуби ҳам турли давлатларда турлича. Айрим ривожланган давлатлар уларга тўла-тўкис тиббий муассаса мақомини берган бўлса, бошқаларида улар кўпроқ ижтимоий кўмак маркази сифатида ишлайди. Ҳосписларнинг молиявий таъминоти ҳам турлича, пуллик ёки давлат томонидан таъминланиши мумкин.

Лекин қатор умумий принциплар борки, уларга деярли ҳамма жойда амал қилинади. Масалан: ҳосписларда сонга эмас, сифатга ишланади. Яъни беморнинг сўнгги кунларини сон жиҳатдан узайтириш асосий мақсад эмас, энг муҳими – ўша кунлар оғриқларсиз ва нисбий хотиржамликда ўтишидир.

Бундай беморларга ҳатто чекишга рухсат берилади, егуликлардан истаги муҳайё қилинади, инжиқликларига кўз юмилади, оғриқ қолдирувчилар бўйича ҳам қатъий чекловлар қўлланмаслиги мумкин.

Савол туғилиши табиий – Ўзбекистонда ҳоспислар борми?

Бизда ҳам бу масала вақти-вақти билан кўтарилади. Сўнгги кунларда блогер Азиза Умарованинг ўз саҳифасида оғир бемор болалар учун ҳоспис ташкил этиш ташаббуси кенг муҳокамаларга сабаб бўлди.

«Дастлаб энг кичиги – беш ўринлисидан бошламоқчимиз. Бир бола ва бир нафар парваришловчи яқини алоҳида хоналарда бўлишади ва у хоналар албатта бевосита ташқарига, боғга туташиши лозим. Бу муассасада биз болажонларнинг сўнгги истакларини амалга оширамиз. Биз ташкил этмоқчи бўлган ҳосписда албатта «Видолашув хонаси» бўлади. Аввало бино топишимиз лозим, лекин бунга маблағимиз йўқ, бўлмайди ҳам. Кейинчалик қатор мутахассисларни жалб қиламиз», дея ёзган Азиза Умарова ўз саҳифасида.

Жамоат фаолининг бу ташаббуси кўпчилик томонидан қўллаб-қувватланди, ҳатто моддий кўмак бериш истагини билдирганлар, бунинг учун пул йиғиш ташаббусини кўрсатганлар ҳам бўлди.

Бунга ҳуқуқий асос борми?

Бор. Ўзбекистонда ҳоспислар масаласига энди эътибор берилмоқда. Вазирлар Маҳкамасининг 2019 йил 24 октябрдаги 892-сонли қарорига мувофиқ тасдиқланган онкологик хизмат ва онкологик беморларга тиббий-психологик ёрдам кўрсатишни ривожлантириш дастури, шунингдек, нуклеар тиббиётни ривожлантириш концепцияси тасдиқланган.

Унга кўра, мамлакатимизда ҳоспислар тармоғи ва паллиатив ёрдам кўрсатиш бўлимлари очилади.

«Самарқанд, Фарғона, Хоразм вилоятларида ва Тошкент шаҳрида 50тадан ўринга мўлжалланган маҳаллий ҳудудлараро ҳоспис очилади.

Ҳудудлараро ҳоспислар онкологик ва юқумли бўлмаган бошқа касалликларнинг ўтказиб юборилган босқичини бошидан кечираётган беморларни стационар ҳамда амбулатория шароитида, шунингдек, уйда тиббий даволаш имконияти бўлмаганда, уларга тиббий-психологик ёрдам кўрсатадиган мустақил тиббиёт муассасалари сифатида ташкил этилади», – дейилади ҳужжатда.

Яҳё Зияев – ҳоспис ва паллиатив ёрдамни ривожлантириш бўйича масъул мутахассис:

– Мамлакатимизда ҳоспислар ва паллиатив ёрдам кўрсатиш бўлимлари ташкил этишга рухсат берилган. Тўрт вилоятда ҳоспислар очилиши керак ва бугунги кунда Самарқанд, Фарғона ҳамда Хоразм вилоятларида ҳоспислар қурилган, таъмирланган. Тошкент шаҳридаги марказда эса 2021 йил охирига қадар таъмирлаш ишлари тугалланиши зарур.

Шу билан бирга, ҳар бир онкология маркази вилоят бўлимларида 20 ўрингача паллиатив ёрдам бўлимлари очилган. Лекин улар ҳоспислар функцияларини тўлақонли бажара олмайди.

Янги қурилаётган ҳоспислар ишлаш механизми шунақа бўладики, кўп беморларни ҳаётининг сўнгги кунларида жуда кўп симптомлар қийнайди. Бу биринчи навбатда оғриқ, кейин психологик дистресс кабилардир. Менталитетимизда оғир беморларни уйга олиб кетиш одати шаклланган. Лекин мураккаб пайтда нафақат беморга, балки уларнинг яқинларига ҳам ёрдам бериш зарурати туғилади.

Ҳоспислар тиббиёт билан ижтимоий соҳа чатишмасидаги муассасалар ҳисобланиб, улар нафақат марказнинг ўзида, балки кўчма бригадалар ёрдамида беморларнинг уйларида ҳам кўмак бериши, яъни гибрид шаклда ишлаши кўзда тутилган.

Ҳар қандай тирик жон борки ажал шаробини тотиб кўради. Оғир ҳолатдаги бемор деганда биринчи навбатда кўз ўнгимизга кексайиб қолган, ёшини яшаб бўлганлар келади. Лекин ёшлар, болалар ҳам шундай ҳолатларга тушишадики, сўнгги онларда анча-мунча одам уларнинг ёнида бўлишга юраги дош бермайди. Тиббиёт беморнинг охирги кунларини имкон қадар енгиллаштириш учун қатор имкониятларга эга. Ҳоспислар фаолияти йўлга қўйилиши айнан мана шу нуқтада иш бериши аниқ.

Аброр Зоҳидов

Кўпроқ янгиликлар