Биржада бензин арзонлашиши шохобчалардаги нархларни пасайтирмаяпти. Нега?

Иқтисодиёт 22:12 / 22.11.2021 38712

Йил бошидан буён АИ-80 бензини ўртача сотиш котировкалари 5 млн 811,8 минг сўмдан, 10 млн 5 минг сўмгача ёки 72 фоизга қимматлашгани маълум қилинганди. Бу йил бошидан бери оммавий талабга эга энг қимматлашган маҳсулот ҳисобланади.

Монополияга қарши курашиш қўмитаси раиси ўринбосари Фаррух Қорабоев эса бу ҳолатни икки омил билан изоҳлаганди.

Биринчи омил, ички талаб ўсиши ва жаҳон бозорларида нархлар ўзгариши.

Маълум қилинишича, автомобиль бензинига бўлган талаб охирги икки йилда 1,1 млн тоннадан 1,3 млн тоннага ошган. Бу эса талаб ва таклиф ўртасида номутаносиблик пайдо қилмоқда. Мамлакат ичкарисидаги корхоналарнинг эҳтиёжларни тўлиқ қондириш имконияти мавжуд эмаслиги охирги ойларда қайта-қайта такрорланди. Демак, нархларни пасайтириш учун импорт имкониятларидан кўпроқ фойдаланиш керак. Аммо Ўзбекистонга четдан нефть ва нефть маҳсулотларини импорт қилиш жуда мураккаблигича қолмоқда.

Иқтисодчи Абдулла Абдуқодировнинг фикрича, бензин импорти аҳоли ва транспорт воситалари сонининг ўсиш суръатига мос келмаган даражада ўсиб боряпти.

«Импорт қилишга мажбурмиз. Чунки бизда истеъмолга етарли даражада нефть маҳсулотлари йўқ. Бирдан бир чора импорт. Тўғри, янги конларни қидириб топиб, уларни ишга тушириш мумкиндир, лекин бу тезда ҳал бўладиган иш эмас.

Импорт қилиш учун эса корхоналар махсус лицензия олиши керак. Бунинг учун жуда оғир талаблар қўйилган. У талабларни бажаришнинг ўзи мураккаб. Бажарилган тақдирда ҳам у талабларга риоя қилишда айрим муаммолар бор.

Ўзбекистон билан атрофдаги регионал бозорлардаги бензин нархлари жуда катта фарқ қилади. Агар шу маҳсулотлар Туркманистон, Қозоғистон ёки Россиядан бевосита чекловларсиз олиб кирилса, ўйлайманки, нархлар тезда тушиб кетарди. Ҳақиқий рақобатбардош бозор бўлса, нархлар пасаяди албатта», дейди иқтисодчи.

Демак, бензин нархи ошиб кетишига бозордаги сунъий чеклаш бевосита таъсир кўрсатган.

Маълумот учун, Globalpetrolprices.com сайти таҳлилларига кўра, 15 ноябрь ҳолати бўйича 1 литр сифатли бензин нархи Туркманистонда 4598 сўмни, Қозоғистонда 4937 сўмни, Россияда 7499 сўмни, Қирғизистонда 7916 сўмни ташкил этган. Ўзбекистонда эса 10 151 сўм экани қайд этилган. Нархлар солиштирилганда кўриш мумкинки, Ўзбекистонда бензин нархи Туркманистон ва Қозоғистонга нисбатан икки баробар қиммат.

Кейинги сабаб сифатида жаҳон бозоридаги нархлар ошиши асос сифатида келтирилмоқда. Лекин ўтган йилнинг апрель ойи охири май ойи бошида энг сифатли Brent маркали нефть нархи 22-25 доллар бўлган пайтда ҳам Ўзбекистонда сифатли бензин нархи 2500 – 3000 сўмгача пасаймади. Ҳаттоки, АИ-80 маркали бензин нархи ҳам «Ўзбекнефтгаз» АЖ бошқаруви раиси ўринбосари Улуғбек Ашуров ваъда қилганидек 4000 сўмдан арзонлашмади.

Иқтисодчи Отабек Бакировнинг таъкидлашича, нефть арзонлаганда арзонлашмайдиган, нефть қимматлашса қимматлашадиган АИ-80ни Brent’га боғлаш мантиқан нотўғри.

«АИ-80 бензини ишлаб чиқариш учун ишлатиладиган ва Ўзбекистонда қазиб олинадиган нефтнинг умумқабул қилинган маркаси мавжуд эмас. Шимолий денгизда қазиб олинадиган ва энг олий нав ҳисобланадиган Brent типидаги нефтдан фарқли ўлароқ Ўзбекистон нефти оғир ва таркибида олтингугурт миқдори жуда юқори ҳисобланади. Солиштириш учун энг яқини деб ҳисобласак, масалан, Turkmen blend нави Brent’га нисбатан 20 фоизгача дисконт билан сотилади. Бошқача айтганда, АИ-80 бензини 82 долларлик Brent типидаги нефтдан эмас, нари борса бозор нархи 65 долларлик ўзбек нефтидан ишлаб чиқарилади», дейди у.

Иккинчи омил сифатида айрим ишлаб чиқарувчиларнинг ички бозордаги монопол мавқейи сақланиб қолаётгани сабаб биржа савдоларида майда ёки ўрта харидорлар имконияти чеклангани келтириб ўтилган.

Биржа савдоларида бензин йирик лотларда, яъни 60 тоннадан ортиқ миқдорда қўйилиши майда харидорлар имкониятини чеклаб қўйган. Охирги ҳафтадаги савдоларда эса 1 тонналик лотлар улуши 6 фоиздан 30 фоизгача оширилиши сабаб харидорлар сони 32дан 143гача, яъни 4,5 баробарга ўсган. Натижада нархлар 9,5 фоизга пасайган.

Kun.uz ўтказган суриштирувларга кўра, биржадаги нархлар пасайиши ёнилғи қуйиш шохобчаларидаги нархларга деярли таъсир қилгани йўқ. Қўпол қилиб айтадиган бўлсак, истеъмолчилар чўнтаклари нарх тушганини сезмади.

Яна бир жиҳатга эътибор қаратадиган бўлсак, нима учун Монополияга қарши курашиш қўмитаси пичоқ бориб суякка қадалгунга қадар биржадаги нархлар сунъий равишда кўтарилишининг олдини олиш учун бозорни тўйинтириш, арзон нархлар асосида кичик харидорларга ҳам имконият бериш масаласига эътибор қаратмади. Бу жараёнларни муттасил равишда кузатиб бориш, ўрганишлар ўтказиш қўмитанинг функциал вазифаси эмасми?

Географик ва нарх-наво факторларини ҳам инобатга оладиган бўлсак, Ўзбекистон учун Қозоғистондан бензин импорт қилиш энг қулай ҳисобланади. Буни 2020 йилдаги статистик маълумотлар ҳам исботлайди. Аммо охирги 6 ойдан зиёд вақтдан бери Қозоғистон ҳукумати четга бензин экспорт қилишга чеклов ўрнатди. Ҳукуматнинг масъул идоралари эса импорт географиясини кенгайтириш учун ўтган катта давр мобайнида аниқ чора-тадбирлар амалга оширгани ҳақидаги маълумотларга дуч келмадик.

Юқори бензин нархи иқтисодиёт учун жуда ҳам хатарли. Чунки бензин нархи ошиши пропорционал тарзда истеъмолни камайтирмайди ва барча товар ва хизматлар баҳосига босим ўтказади. Ёнилғи энергетика ресурслари нархлари ўсиши билан биринчи навбатда озиқ-овқат, кейин хизматлар нархлари қимматлашиши мумкин.

Достон Аҳроров

Кўпроқ янгиликлар