Европадаги яна бир инқироз. Иссиқлик ва қурғоқчилик Европа Иттифоқи иқтисодиётини секинлаштирмоқда

Жаҳон 11:26 / 16.08.2022 8778

Европа дарёлари қуриди, экинлар сўлиб қолди, ўрмонлар ёнмоқда, ишчилар эса соя остига яширинмоқда. Европа комиссияси ҳисоб-китобларига кўра, ҳозирда ЕИ ва Буюк Британия ҳудудининг роппа-роса ярми қурғоқчиликни бошдан кечирмоқда.

Қурғоқчиликдан ташқари, ўта иссиқ об-ҳаво ҳам азоб беряпти. Европа бу йилги ёзда экстремал ҳароратнинг учинчи тўлқинига дуч келди. Ҳатто салқин Британияда ҳам тарихда биринчи марта ҳаво ҳарорати 40 даражага кўтарилди.

Яқинда Англия расман оролнинг катта қисмида қурғоқчилик бошланганини эълон қилганди. Сўнгра қитъадан ҳам ташвишли хабарлар кела бошлади. Европанинг асосий сув йўли – Рейн дарёсидаги сув сатҳи 40 сантиметрдан пастга тушди, бу эса уни кемалар ҳаракати учун яроқсиз ҳолга келтирди.

Рейн бўйлаб нефт маҳсулотлари, металл ва хомашё ташилади. 2018 йилда дарё қуриганида, Германия иқтисодиёти 0,2 фоизга пасайди. Энди иқтисодчилар ЯИМ 0,5 фоизга пасайишини башорат қилишмоқда, бу эса 20 миллиард еврога тенг.

Қурғоқчилик ва жазирама Европа иттифоқининг иккинчи ва учинчи иқтисодиёти бўлмиш Франция ва Италияга янада кўпроқ зарар келтирди. Италиянинг энг узун дарёси По деярли қуриб қолди. Франциянинг Луара дарёси эса Рейннинг қисматини такрорлаш арафасида. Европа қишлоқ хўжалигининг муҳим бўғими бўлган Францияда июл ойи тарихдаги энг қурғоқчилик бўлди. Ой давомида атиги 9 мм ёмғир ёғди, бу одатдагидан ўн баравар кам.

Буғдойни йиғиб олишга улгуришди, лекин узум, маккажўхори ва кунгабоқар ҳосили таҳдид остида. Зайтунлар етилмади, гидроэлектр станциялар тўхтаб қолди, Алп яйловларидаги чорваларга сув ҳарбий вертолётларда етказиб берилмоқда.

2022 йилда иқлим йўқотишлари ўнлаб миллиард еврога баҳоланмоқда, гарчи унинг миқдори ЯИМнинг 0,2 фоизидан ошмаган тақдирда ҳам. Ғарбий Европа бу йил тахминан 20 триллион евролик маҳсулот ва хизматлар ишлаб чиқариши керак.

Бундай зарар европаликлар ҳамёнига зарба бермоқда. Улар олти ойдан бери инқирозда яшамоқда.

Ёз бошида Еврокомиссия ўзининг иқтисодий прогнозини пасайтириб, ЯИМ йил охирига қадар ўсишдан тўхтаб қолиши, келаси йили бу кўрсаткич 1,5 фоиздан ошмаслиги ҳақида огоҳлантирди. Ваҳоланки, баҳорда иқтисодий ўсиш 2,3 фоиз бўлиши кутилганди. Ушбу прогнозни тақдим этиш чоғида Европа иттифоқи расмийлари ва иқтисодчилар қурғоқчилик ёки жазирама ҳақида гапиришмади. Уларсиз ҳам муаммолар етарли эди.

Аввалига Европа ковид пандемиясидан кейинги рекорд даражадаги инфляцияга дуч келди. Бунга товарлар ва ишчи кучи таъминотидаги танқислик сабаб бўлди.

Қиш охирида Владимир Путин Украинани босиб олиш учун қўшин юборди. Сўнгра Кремл Евроиттифоққа қарши энергия урушини бошлади ва газ таъминотини қисқартирди.

Озиқ-овқат ва энергия нархлари янада ошди. Европа иттифоқи миллионлаб қочқинлар оқимига, баъзи мамлакатлар эса энегрия танқислиги билан боғлиқ сиёсий инқирозга дуч келди. Энди эски муаммоларни ҳал қилиш ўрнига, европаликлар зудлик билан янги оловни ўчириши керак.

Нега?

Агар қисқа айтиладиган бўлса – иқлим ўзгариши айбдор. Иқлим ўзгаришига эса одамлар сабабчи.

Инсон фаолияти оқибатида келиб чиқаётган глобал исиш иқлим мувозанатини бузиши ва об-ҳаво ўзгаришига (қишда сув тошқинлари, бўронлар ва изғириннинг кўпайиши, ёзда эса қурғоқчилик ва жазирама, ҳалокатли жала ва дўл ёғиши) олиб келиши ҳақида олимлар узоқ вақтдан бери огоҳлантириб келмоқда.

Европа иттифоқи илмий кенгаши аъзоси Мартен ван Аалстнинг сўзларига кўра, иқлим ўзгариши ёзнинг ғайритабиий даражада иссиқ бўлишига олиб келган. «Умуман олганда, жазирама ва ёнғинларга кўникиб қолган давлатлар яна шунга дуч келмоқда, бироқ, ҳаддан ташқари катта миқёсда».

Европа космик агентлиги раҳбари Йозеф Ашбахер ҳам унинг фикрларига қўшилмоқда. У Sentinel-3 сунъий йўлдоши орқали ўлчанган ҳарорат кўрсаткичларига таянмоқда – бу йили Англияда 45 даража, Францияда 50 даража ва Испанияда 60 даража ҳарорат қайд этилган.

«Экотизим ўзгаряпти. У бутунлай ва жуда тез ўзгармоқда, олимлар бир неча йил аввал башорат қилганидан ҳам тезроқ», - деди у. «Қурғоқчилик, ўрмон ёнғинлари, кучли бўронлар иқлим ўзгаришининг яққол далилидир».

Қуйида 2022 йилги жазирама ва қурғоқчилик туфайли Европа дуч келган муаммоларнинг тахминий рўйхати.

Сув

Сув танқислиги кемалар ҳаракати, саноат ва қишлоқ хўжалигига путур етказмоқда. Одамларга томорқани суғориш ва машина ювиш тақиқланган.

Германия ва Италиядаги энг узун дарёлар – Рейн ва По қуриб қолди, Франция Луарасида сув сатҳи таҳдидли нуқтага яқинлашмоқда.

Англия ўтлоқлари июн ойида прерияга айланди. Шундан кейин бу ерларга яшиллик қайтмади. Фото: EPA

Баржалар ва танкерлар ҳали ҳам суза олади, аммо фақат тўлиқ юкланмаган ҳолда. Шу туфайли хомашё (кўмир, мазут, пўлат) ва тайёр маҳсулотларни (ускуналар, машиналар) ташиш қимматроқ ва аста-секин даромадсиз бўлиб бормоқда.

Германия ва Италия заводлари, электр станциялари қиммат газни кўпроқ ёқмоқда. Бу эса Европа иттифоқининг қиш учун газ захирасини шакллантириш режаларини бузяпти. Баъзи заводлар умуман тўхтаб қолган ёки зарарига ишламоқда ва нархларни оширмоқда – бу Европа иқтисодиётини янада секинлаштиряпти.

Франция, Испания ва Буюк Британия фуқаролар, фермерлар ва саноат учун сув чекловларини аллақачон жорий қилди. Италия, Португалия, Польша ва бошқалар сувни тежашни қатъий тавсия қиляпти.

Еврокомиссия оқова сувларни дарёларга ташламасликка, балки тозалаб, далаларни суғоришга йўналтиришга чақиряпти.

Энергия

Сув танқислиги Европа гидроэлектр станцияларида электр энергияси ишлаб чиқаришнинг қарийб 20 фоизга қисқаришига олиб келди. Испания ва Италия энг кўп зарар кўрди, аммо муаммолар фақат жанубий Европа билан чекланмайди.

Норвегиядаги сув омборлари қуриб бормоқда. Натижада, ГЭСлар камроқ электр энергияси ишлаб чиқаряпти. Норвегия уни анъанавий равишда Германия ва Буюк Британияга экспорт қиларди. Энди улар газ ва кўмир ёқишга мажбур.

Нидерландияда ўрмон ёнғинлари. Фото: EPA

Буларнинг барчаси узоқ вақт давом этадиган кўринади. Чунки, куз ёмғирли келганида ҳам (синоптиклар бунга шубҳа қилмоқда), сув омборларини тўлдириш учун қиш намли бўлиши талаб қилинади.

Франция атом электр станциялари ёрдамга келиши мумкин эди. Бироқ, ёзги профилактика ишлари туфайли тўхтаб туришдан ташқари, станциялар жазирамадан азият чекмоқда. Дарёлардаги сув ҳарорати реакторни совитиш учун иссиқлик қилмоқда.

Қуёш энергияси-чи? Испания ва Европа иттифоқининг қолган қисмида булутсиз осмон бор, қуёш энергияси ёрдам бериши мумкин-ку? Йўқ, қуёш панеллари 25 даража учун мўлжалланган ва жазирамада уларнинг самарадорлиги пасаяди.

Зайтун

Жазирама туфайли Испанияда зайтун ҳосил бермади, мамлакат дунё зайтун мойининг ярмини ишлаб чиқаради. Италия ва Португалияда ҳам қурғоқчилик туфайли ҳосил олинмади. Сув йўқлиги сабабли, дарахтлар куртак чиқармай қолган. Келаси йил ҳосили ҳам шубҳа остида.

Андалусия фермерлар уюшмаси Испания бу мавсумда атиги 1 миллион тонна зайтун мойи ишлаб чиқаришини прогноз қилмоқда. Агар омборларда ярим миллион тонна мой захираси бўлмаганида, вазият янада мураккаблашиши мумкин эди.

Аммо нархлар барибир ошади. Юзлаб давлатларга мой сотадиган Acesur компанияси улгуржи нархлар 20-25 фоизга ошиши ҳақида огоҳлантирмоқда. Дўконлардаги нархлар жорий йиллик шартномалар муддати тугаши билан бир неча ой ичида кўтарилиши мумкин.

Тосканадаги зайтун дарахтлари сувсизликдан қуриб қолмоқда

Зайтун асосан Андалусияда етиштирилади. Лекин у ерда – қурғоқчилик. Июл 1961 йилдан бери энг қуруқ ой бўлди. Испаниянинг АЕМЕТ об-ҳаво бюроси куз ҳам қуруқ келишини ваъда қилмоқда.

Испанияликлар ёзда омборларга тўпланган сувдан фойдаланишади. Уларнинг умумий сиғими 5,6 миллиард куб метрга тенг, бу Европадаги энг катта сув омборлари тармоғидир. Бироқ, ҳозирда улардаги сув сатҳи 40 фоиздан ошмайди. Одатда август ойи бошида у анча юқори бўларди. Ҳатто энг иссиқ деб ҳисобланаётган сўнгги 10 йилликда 50 фоиздан пастга тушмаган.

Зайтун мойи ишлаб чиқарувчи бошқа мамлакатларда ҳам аҳвол шундай. Португалия аср бошидан бери энг ёмон қурғоқчиликни бошдан кечирмоқда. Италияда эса бундай қурғоқчилик сўнгги марта 1800 йилда юз берганди.

Дон-дун

Буғдой деярли йиғиб олинди, ҳаммаси жойида. Лекин бошқа экинлар, биринчи навбатда, маккажўхори ва кунгабоқар қурғоқчиликдан азият чекмоқда. Уларнинг ҳосили 8-9 фоизга камайди ва сўнгги 5 йилдаги ўртача кўрсаткичдан анча паст бўлади, деб башорат қилмоқда ЕИ илмий маркази.

Кунгабоқар пистаси ва маккажўхори етказиб берувчи етакчи давлат бўлмиш Украинага уюштирилган Россия ҳужумидан кейин бу воқеанинг юз бераётгани муаммони янада чуқурлаштиряпти.

Бутун июл мобайнида Францияда атиги 9 мм ёмғир ёғди, бу одатдагидан ўн баробар камроқ. Фото: Reuters

Қурғоқчиликдан айниқса Франция жануби, Италия шимоли, Германия маркази, Испания, Португалия, Руминия ва Венгриядаги дон экинлари зарар кўрмоқда.

Гўшт

Чорвага ҳам осон бўлмаяпти. Далада сувли ўт эмас, балки пичан қолган. Шунингдек, куйдирувчи қуёш остида ўтлаш ҳам оғир. Муаммони ҳал қилиш учун армия ёрдамга чақирилди.

Швейцария чўпонларга ёрдам бериш учун олтита ҳарбий вертолётини юборди. Икки ҳафта ичида улар Алп яйловларида бир неча минг сигир, қўй ва чўчқа учун ярим миллион тонна сув етказиб бериши керак. Акс ҳолда молларни водийга ҳайдашга тўғри келарди. Шунда улар қишки пичан учун ажратилган ўтларни еб битириши мумкин эди.

Агар қорамоллар кам озиқланишда давом этса, шунингдек, ем-ҳашак учун мўлжалланган дон ҳосили камайса, вазн ҳам, сут маҳсулдорлиги ҳам пасаяди. Оқибатда гўшт ва сут нархи ошади.

Одамлар ҳам азият чекмоқда

Қурғоқчилик ва жазирамадан келиб чиқадиган иқтисодий зарар фақат экинлар ва энергия билан чекланмаяпти. Одамлар ҳам қийналмоқда.

Фото: Reuters

45 даража иссиқда ҳар ким ҳам велосипедда озиқ-овқат етказиб бера олмайди ёки далада ҳосилни йиға олмайди. Ўз-ўзини иш билан таъминловчилар ҳам, тадбиркорлар ҳам зарарига бўлса-да, иш вақтини қисқартиришга мажбур.

Ўрмон ёнғинларидан туризм соҳаси ҳам, аҳоли ҳам жабр кўрмоқда. Франция, Испания ва Португалиядаги ўрмон ёнғинлари ҳудудидан ўн минглаб одамлар аллақачон эвакуация қилинган.

Электр энергияси харажатлари ошиб бормоқда, чунки одамлар уйини, тадбиркорлар эса корхонаси, дўкони ёки ресторанини кондиционер билан совитиши лозим.

Жазирама европаликларнинг соғлиғига ҳам таъсир қиляпти. Халқаро метеорология ташкилоти ёз жазирамасида атмосферада, айниқса, катта шаҳарларда зарарли моддалар тўпланишига сабаб бўлиши ҳақида огоҳлантирди.

Кўпроқ янгиликлар