Ҳоким маҳаллий Кенгаш раиси бўлмаса нима ўзгаради?

Ўзбекистон 16:09 / 04.08.2022 6909

Амалдаги Конституциямизнинг муқаддима қисмида “ҳуқуқий давлат барпо этишни кўзлаб” конституция қабул қилинганлиги келтириб ўтилган бўлса, 2022 йил 25 июнда эълон қилинган “Ўзбекистон Республикаси Конституциясига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги Конституциявий қонун лойиҳасида “Ўзбекистон – ҳуқуқий давлат” деган концептуал норма таклиф қилинмоқда. Эътиборимни тортган жиҳатлардан бири, лойиҳада “ҳуқуқий давлат” ғоясининг мазмуни бошқа нормаларда янада ривожлантирилган. Хусусан, энг муҳим масалалардан бири “ҳокимиятлар ваколатлари бўлиниши принципи”нинг Конституция даражасида мустаҳкамланиши ва унинг амал қилинишини олайлик.

Конституциянинг 11-моддасига кўра, “Ўзбекистон Республикаси давлат ҳокимиятининг тизими — ҳокимиятнинг қонун чиқарувчи, ижро этувчи ва суд ҳокимиятига бўлиниши принципига асосланади”. Амалда қандай? Конституциямизда ушбу қоидадан келиб чиқиб, Марказий давлат органлари кесимида (қонун чиқарувчи – Олий Мажлис, ижро этувчи – Вазирлар Маҳкамаси, суд тизими – Олий суд) ҳокимиятлар бўлиниши принципи механизми мустаҳкамланган.

Маҳаллий даражада ҳокимиятлар бўлиниши принципини амалга ошириш ёки бошқача айтганда ижро ва вакиллик органи раҳбарлигини алоҳида мустақил шахсларга топшириш масаласи узоқ йиллардан буён илмий ҳамжамиятнинг ҳам, кенг жамоатчиликнинг ҳам муҳокама мавзуси бўлиб келди. Аниқроқ қилиб айтганда, Конституция қабул қилингандан буён ушбу масала актуал бўлиб келмоқда.

2017 йилдан бошлаб ушбу масалага, жиддий ёндашган ҳолда, босқичма-босқич турли ўзгартишлар амалга ошириб келинди. Аниқроқ айтадиган бўлсак:

Биринчидан, 2017 йилгача шаҳарга бўйсунувчи туманларда кенгашлар мавжуд бўлмаган бўлса, 2017 йил 29 августда Конституциянинг 99-моддасига киритилган ўзгартиришларга кўра, Тошкент шаҳри туманларида ҳам Кенгашлар иш бошлади. Илк маротаба 2017 йилда Тошкент шаҳар туман Кенгашларига сайловлар бўлиб ўтди.

Иккинчидан, “Кенгаш назорати” институти кучайтирилди. 2017 йил 14 сентябрдаги ЎРҚ-446-сонли Қонунига асосан, ижро органлари раҳбарлари, шу жумладан, соғлиқни сақлаш, адлия, ички ишлар органлари раҳбарлари ва прокурорнинг белгиланган муддатларда Кенгашлар олдида ҳисобот ва ахборот бериш тизими йўлга қўйилди.

Учинчидан, “Халқ депутатлари Кенгашлари фаолияти такомиллаштирилиши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартишлар киритиш тўғрисида”ги Қонун (ЎРҚ-636-сон, 14.09.2020 й.) билан “Маҳаллий давлат ҳокимияти тўғрисида”ги Қонунга киритилган ўзгартишга кўра, халқ депутатлари вилоят, туман ва шаҳар Кенгаши фаолиятига ташкилий-техникавий ва бошқа жиҳатлардан хизмат кўрсатиш вазифаси ҳокимликлар аппаратидан тегишли халқ депутатлари Кенгаши котибияти зиммасига ўтказилди.

Аммо юқорида санаб ўтилган амалий ва ҳуқуқий ўзгаришларга қарамасдан, энг асосий муаммо, яъни ҳокимнинг бир пайтнинг ўзида ҳам ижро органи, ҳам Кенгаш раиси лавозимини эгаллаши, ҳуқуқий жиҳатдан ҳал қилинмасдан келинаётган эди. Бу эса “ҳокимиятлар бўлиниши принципи”га зид бўлиш билан бирга, маҳаллий даражада ҳокимиятларнинг бир-бирини тийиб туриш механизмининг бузилишига ҳам сабаб бўлиб келмоқда. Оддий мисол билан айтганда, қандай қилиб ҳоким ўзи раислик қилаётган Кенгашда “ўзи-ўзига” ҳисобот беради ва “ўзи-ўзига” баҳо беради. Бу ҳолатни “битта кинода иккита ролни ижро этаётган актёр”га ўхшатиш мумкин.

Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.Мирзиёев жорий йил 20 июндаги Конституциявий комиссия аъзолари билан учрашувда “ ... ҳокимлар бир вақтнинг ўзида халқ депутатлари кенгашларига ҳам бошчилик қилиши ҳақидаги қоидани Конституциядан чиқариб ташлаш вақти келди, деб ҳисоблайман” дея таъкидлаб, маҳаллий давлат ҳокимияти органлари фаолиятидаги жиддий ўзгаришларни конституцияга киритиш таклифини берди.

Ушбу таклиф ва Конституциянинг 99-моддасига киритилаётган ўзгартириш фуқароларимиз ва кенг жамоатчилик томонидан ижобий кутиб олинмоқда. Хўш, ушбу ўзгартиришлар натижасида нима ўзгаради?

 биринчидан, том маънода маҳаллий даражада демократиянинг муҳим талаби бўлмиш ҳокимиятлар бўлиниш принципининг амалдаги ижроси таъминланади;

иккинчидан, жойларда ижро (ҳоким) ва вакиллик (Кенгаш) органлари ўртасида, “бир-бирини тийиб туриш” механизми ишлайди. Бу эса ҳокимларнинг халқ вакиллари олдидаги масъулиятини оширишга олиб келади;

учинчидан, Маҳаллий кенгаш депутатлари ўз сайловчиларини қийнаб турган муаммолар юзасидан, ижро органига “истиҳола” қилмасдан сўров билан мурожаат қилиш имконияти кенгаяди;

тўртинчидан, сайловчиларнинг Кенгашлар ва депутатларга нисбатан ишончи ортади;

бешинчидан, халқ манфаатларини тўлиқ таъминлашга, ҳокимликлар фаолияти устидан Кенгашлар ва жамоатчилик назоратини кучайтиришга хизмат қилади.

Умуман олганда, ҳокимларнинг маҳаллий кенгашларга раислик қилиш амалиёти тугатилиши халқимиз ва уларнинг вакиллари – депутатларнинг ҳудудни ривожлантириш бўйича саъй-ҳаракат ва ташаббусларини бирлаштиришга катта имконият яратиб беради.

Ихтиёр Беков
ТДЮУ профессори, эксперт
Муаллиф фикри таҳририят нуқтаи назаридан фарқ қилиши мумкин.

Кўпроқ янгиликлар