“Кўпроқ сув ишлатган кўпроқ тўлаши керак”. Америкадаги ватандош – Ўзбекистондаги сув муаммолари ва тежамкорлик ҳақида

Жамият 20:01 / 04.06.2022 47701

“Қилаётган ишларимни юрт олдидаги бурчим деб биламан”, дейди у. Биз Асқарали Каримов билан Америкадаги фаолияти, Ўзбекистондаги сув муаммоси, инфратузилма, ёмғирлардан кейин тошқинда қоладиган Тошкент каби мавзуларда суҳбатлашдик.

“Facebook компаниясининг серверларини қурадиган иншоотни лойиҳалаштиряпмиз”

— Бугунги кунда “Kasberg, Patrick & Associates” инженерлик лойиҳалаш компаниясида гидрология лойиҳаларини бошқараман. Техник директорман. Ҳозир асосий мижозларимиз – шаҳарлар. Шаҳарларда тоза ичимлик суви, оқова сувлар, йўл инфратузилмаси, дренаж (ёмғир ёғганда шаҳарлардаги сувни олиб чиқиб кетиш) – ҳаммасини компаниямиз лойиҳалайди.

Лойиҳаларимиз кўп. Яна бири – ўзимизнинг Темпос шаҳрида Meta (Facebook, Instagram тармоқларига эгалик қилувчи компания) серверларини сақлайдиган иншоотнинг канализацияси, суви кабиларни лойиҳалаяпмиз, 1 млрд долларлик лойиҳа.

Бундан ташқари, шаҳардаги сув тозалаш иншоотимизни кенгайтиряпмиз, бу 50 млн долларлик лойиҳа, кейинги йили ишга туширишимиз керак. Дунёдаги энг охирги технологиялар – мембрана, ултрабинафша дезинфекция тизимларидан фойдаланиб қуряпмиз. Сув тозалаш иншоотини кенгайтиришимиз сабаби – аҳоли кўпаймоқда. Биз кейинги 20-30 йилни кутиб ўтирмасдан, ҳозирдан қуряпмиз.

“Ўзбекистонда қишлоқ ва шаҳарлар кенгайишига оид волонтёрлик лойиҳасини қиляпмиз”

— Тошкентда ишлаб юрган пайтларим Оклаҳома университети олимлари билан ҳамкорликда грант ташкил қилинган. Ўзбекистонда илмий иш қилмоқчимиз, қайси шаҳарларни танлаб олсак бўлади деб ўйладик. Илмий ишдан мақсад – Ўзбекистонда охирги 30-40 йилда шаҳарлар ва қишлоқларнинг кенгайиши бўйича қанақа ўзгаришлар бўлаётганини ўрганиш.

Космик съёмкалар берилгандан кейин “remote sensing” технологияси орқали бунинг устида ишланади. Тўртта шаҳар танлаб олганмиз: Бухоро, Самарқанд, Қарши ва Тошкент. Ҳозир “дала ишлари” учун, яъни шаҳарларга бориб, уларнинг чеккаларидаги дренаж тизимлари, янги пайдо бўлган кўча ва маҳаллаларни ўз кўзимиз билан кўриш учун келдик.

Оклахома университетидан иккита илмий ходимим бор. Бири талаба, иккинчиси илмий ходим. Бу ҳаммаси – волонтёрлик лойиҳаси. Юртимдаги муаммоларни кўриб туриб, кўз юммасдан қўлимдан келганча бу муаммоларни ечишни мақсад қилганман. Шу нарсаларни Америкада ҳам қиламан ва Ўзбекистонда ҳам амалга оширишни бурчим деб биламан.

“Тошкентнинг оқова ва дренаж тизими бўйича тавсиялар ишлаб чиқяпман”

— Тошкент шаҳридаги муаммолардан бири – барча турдаги оқова сувлар учун қувурлар битта: саноат корхоналари ишлатган сувлар ҳам, дренаж сувлари ҳам битта жойга боради, совет пайтида шундай қилиб қўйилган. Америкада эса улар алоҳида, турли сувлар бир-бирига қўшилмайди.

Иккинчи муаммо, кучли ёмғир пайти сув люклардан ёки тупроқдан сизиб ўтиб тагидаги сопол (50 йил олдин қурилган) қувурларга ўтади, натижада ёмғир сувлари ҳам бориб оқова сув тозалаш иншоотига тушади. Иншоот эса, айтайлик, кунига 1 миллион куб метр сувни тозалаш қувватига эга. Кўп ёмғир ёғганда эса сув тозалаш иншоотига шунчалик кўп сув келганидан айрим ҳолларда сувни охиригача тозаламасдан дарёга ташлаб юборишга мажбур бўлинади.

Ҳозирда ёғингарчилик миқдорлари, сув тозалаш иншоотларидан чиққан сувларнинг тозаланиш даражаси бўйича охирги бир йилдаги лаборатория маълумотларини олиб ўрганяпман.

Бундан ташқари, дренаж тизимда лотоклар муаммоси ҳам бор. Америкада лотоклар йўқ, йўлнинг икки четига қувурлар қўйилади ва пастга тушган сув шу орқали олиб чиқиб кетилади; йўллар ҳам ўртаси баландроқ, икки чети нишаблик қилиб қурилади – сув йўл юзида туриб қолмаслиги керак.

[Шаҳар ҳокими] Жаҳонгир Абидович ўзлари илтимос қилган, яхшилаб ўрганайлик, шошилмасдан, кейин тавсиялар беринг деб. Ишни қаердан бошлашим керак, қанақа қилиб ёмғир сувларини олиб чиқиб кетиш керак, нима ишлар қилишимиз керак – ҳозир шунинг устида ишлаяпман. Худо хоҳласа, ҳамма ўзимга керакли маълумотларни йиғиб олганимдан кейин ўз тавсияларимни бераман.

[...] Тошкент 70-йиллар охирида маълум бир сондаги аҳолига мўлжаллаб қурилган, айтайлик, 2 млн одамга (тахминан). Шунча пайтдан бери пойтахт аҳолиси қанчага кўпайди: 2 баробарга дейлик. Лекин пастдаги қувур ўзгаргани йўқ-ку. Қувурлар эскирган, ҳажми камайган: 1500 ммлик диаметрдаги қувур бўлса, ҳозир биз ўша қувурдан икки баробар кўпроқ сув ўтказишимиз керак. Бу – насосларга босим, кўпроқ сув йўқотилиши, агрегатлар ишдан чиқиши, кўп электр сарф бўлиши дегани.

Буни ҳали чуқур ўрганганим йўқ. Ҳар бир шаҳарнинг ўз дастури бўлиши керак, битта насос 70-50 йил ишламайди, 10-15 йилда насосни алмаштириш, таъмирлаш керак. Демак, шаҳардаги сув муаммолари инфраструктура жуда эскиргани билан ҳам боғлиқ.

“Кўпроқ сув ишлатган кўпроқ тўлаши керак”

— Қурғоқчилик бўлгандан кейин миграция кўпаяди, қурғоқ жойлардан халқ кўчиб кетади. Кўпчилик Тошкентга кўчиб келади, чунки бу ерда шароит, сув бор. Ўзбекистонни қарайдиган бўлсак, биз шарқдан ғарбга қараб чўзилганмиз. Фойдаланадиган сувимизнинг тахминан 75-90 фоизи бошқа мамлакатда – Тожикистон, Қирғизистонда тўпланади.

Сув танқис экан, ҳисоблагичлар ҳамма жойга қўйилиши керак. Ҳозир Ўзбекистонда ҳам табақалаштирилган тариф йўлга қўйилиши устида ишланяпти. Масалан, мен Техасдаги уйимда муайян кубометргача миқдордаги сув учун ҳар бир куб метрга 1 доллардан тўлайман, агар ойлик истеъмолим ундан ошиб кетса, 1,5 доллардан, яна ҳам ошса, 2 доллардан тўлайман. Чунки мен кўпчилик одамларга нисбатан кўп сув ишлатяпман, шу сабаб кўпроқ тўлашим керак.

Ҳаммаси келиб одамларнинг фундаментал билимларига, илмга бориб тақалади. Сув қаердан келяпти деб ҳаммамиз ўйлашимиз, ишлатилган сув қаерга боради деган нарсани ўзимиз изланиб бошлашимиз керак. Қарс икки қўлдан чиқади: ҳаракат қилинса-ю, халқдан реакция бўлмаса, натижа бўлмайди.

“Мен пулини тўлаяпман, давлат қилиши керак” дейиши мумкин кимдир. Тўғри, уни ҳам қоралаб бўлмайди, сиз – солиқ тўловчисиз. Демак, сизни сув билан таъминлаш давлатнинг вазифаси. Лекин агар биз қанчалик кўникмамизни ошириб борсак, масалага коллектив ёндашган бўламиз. Ривожланган давлатларга қарасак, халқда билим бор: сув қаердан келяпти, концентрацияси қанча ва ҳоказо. Чунки уларга доим ўргатилади: турли ташвиқотлар қилинади, маҳаллаларда йиғинлар бўлади, мактабларда ўргатилади.

Қурғоқчиликка мослашиш учун сув тежаш технологияларини қўллаш ва сувни тежашни ўргатиш жуда муҳим. Чунки сув бўлмаса, қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини етиштира олмаймиз, натижада иқтисодий муаммолар бошланади.

Мадина Очилова суҳбатлашди.
Тасвирчи ва монтаж устаси – Муҳиддин Қурбонов.

Кўпроқ янгиликлар