Тадбиркор ва солиқ муаммоси. Ким ҳақ?

Иқтисодиёт 18:48 / 19.02.2019 23953

Солиқ сиёсатида юз бераётган ўзгаришлар, жумладан кичик саноат зоналари билан кечаётган ҳолат эътиборимизни тортди. Бу ҳақда бир қанча мақолалар эълон қилинди. Мухтасар қилиб айтганда, кичик саноат зоналарини бошқарувчи дирекция ─ давлат унитар корхоналари 2019 йилдан эътиборан ер, сув, мулк ва қўшилган қиймат солиғи тўловчисига айланди. 

Бу билан уларнинг харажатлари ортиб бормоқда. Хусусан, Яккасарой кичик саноат зонаси ДУКнинг солиқ харажатлари 19 бараварга ошган бўлиб, унинг тадбиркорларга кўрсатаётган хизмат нархлари 500 бараварга ортган. 

Видео: Mover (tas-ix)

Видео: Youtube

Бу хусусида тадбиркорлар қуйидаги фикрларни билдиришди:

«Февраль ойидан бери Яккасарой кичик саноат зонасида фаолият юритиб келаман. Қадоқлаш маҳсулотлари учун қолиплар ишлаб чиқарамиз. 2014 йилда ишлаб чиқаришни бошлаган вақтимизда ҳукумат томонидан кичик саноат зоналарини очиш бўйича қулай шароит ва ижара асосида бинолар тақдим этилган эди. 

Бу соҳа ҳеч бир ўқув юртида ўргатилмайди, у фақат тажрибага асосланади. Асосан 25 ёшгача бўлган болалар ишлайди. Мактабда ўқиб юрган чоғиданоқ биз билан ишлаётганлар, оила қурганлар ҳам бор. 

Ишчиларнинг иш шароитини яхшилашга доимо ҳаракат қиламиз. Бинода иш бошладик, ижара харажатларини ҳам тўладик, 2019 йилга келиб эса кичик саноат зоналарининг харажатлари кескин ошди. Бу кичик саноат зонасига юкланган солиқнинг 19 баравар, яъни ўтган йили 1 миллиард, ҳозир эса 19 миллиард ошганлиги ва харажатларнинг кўпайганлиги билан боғлиқ деб кўрсатишди. 

Бу ҳолат маҳсулот таннархининг ҳам кескин ортишига олиб келади. Кичик саноат зоналари учун белгиланган ер, мулк ва бошқа солиқларни қайта чуқур ўрганиб, кўриб чиқишларини, енгиллик берилишини истардик. Яна ўн йил ишлашларингиз мумкин, деб ваъда қилишган. Ҳозир хусусийлаштириш имкониятлари бериляпти. Биз шу ерда ишимизни давом эттирмоқчимиз. Ишлаб чиқариш тушумларини кўпайтирмоқчимиз, иш ўрнини 100тадан оширмоқчимиз», ─ дейди улардан бири. 

Бошқа тадбиркор эса 4-5 йил ичида ДУК жуда кўп таъмирлаш ишларини бажаргани, эндиликда технопарк томонидан ҳам, корхоналарнинг ўзи иштирокида ҳам йўллар тўлиқ таъмирланганини айтди. Аммо харажат нега ошганини у ҳам билмайди.

─ Бизнинг фаолиятимиз 3D принтер ишлаб чиқариш бўлиб, шу билан бирга, Яшнобод инновацион паркининг резиденти ҳисобланамиз. Бу янги йўналиш ҳисобланади. Яшнобод саноат зонасидаги шароитлар, ижара ва солиқ харажатлари бизга маъқул келганди, айнан шу йўналишда ишлаб, уни ривожлантиришга биз учун замин бор эди. Лекин ҳозирги кунга келиб, Яккасарой кичик саноат зонасидаги эксплуатация харажатлари деярли 5 баравар ошиб кетганлиги қийинчилик туғдирмоқда. Чунки 3D принтерлардан фойдаланиш ҳали оммалашмаган, унинг сотилиши узлуксиз эмас, донада ишлаб чиқарамиз. Харажатларнинг ортганлиги маҳсулот ҳар бир донасининг нархига таъсир қилади, таннарх ошиб кетади. 4-5 йил ичида жуда кўп таъмирлаш ишлари бажарилган. Технопарк томонидан ҳам, корхоналарнинг ўзи иштирокида ҳам йўллар тўлиқ таъмирланган, биноларнинг фасадлари бўялган, таъмирталаб бинонинг ўзи қолмаган. Аммо ҳозирги харажатлар рўйхатида 6 млрд сўм таъмир ишлари учун деб белгиланган. Бу жуда катта миқдор, уни камайтириш керак. 

«Тадбиркорлик билан шуғулланаман. Ўзбекистонда мебель фурнитурасини ишлаб чиқаришни бошлаган дастлабки фирмалардан бўлганмиз. Мебель фурнитурасини четдан олиб кетиш анча камайган, маҳаллий маҳсулотдан фойдаланиш сезиларли даражада ортган. Лекин биз ҳозир ўзимизни алдангандек ҳис қиляпмиз.

Мен нафақат ўзим ҳақимда, балки шу саноат зонасидаги барча тадбиркорлар ҳақида гапиряпман. Бизга 10 йил муқим иш шароити ҳақида ваъда беришганди. Жамоа йиғдик, пул тикдик, келажагимизга ишониб иш бошладик. Ҳозир эса харажатларни 5 бараварга оширишяпти, бу фаолиятимизга жиддий салбий таъсир кўрсатади. Эҳтимол, иш ўринларини қисқартиришимизга тўғри келар... Хуллас, ишнинг кейинги бориши катта сўроқ остида. Агар бу зонадан кўчиб кетишга тўғри келиб қолса, фаолиятимни бутунлай тўхтатишга ҳам мажбур бўлишим мумкин. Бошқа жойга кўчиш катта меҳнат ва қўшимча пул талаб қилади. Кўпгина тадбиркорлар фирмасини ёпишдан бошқа чораси қолмайди», ─ зона иштирокчиси бўлган тадбиркор.

Кичик саноат зонасида турли йўналишда ишлаб чиқариш билан шуғулланаётган тадбиркорлар иш бошлаган. Уларнинг бири энергетика тизимлари учун қисмлар ишлаб чиқарувчи корхона раҳбари Хуршид Матмуродов.

Хуршид Матмуродов

─ Электроқурилмалар ишлаб чиқарамиз. 2013 йилда иш бошлаганмиз. Корхона очилганда ДУК ҳудуди жуда ёмон ҳолатда эди. Бор кучимизни йўналтириб, ишчи кучи, қурилма олиб келиб, вазиятни яхшиладик. 2019 йилга келиб ҳали аниқ нарх-наво ҳақида гап йўқ, лекин Яккасарой кичик саноат зонаси раҳбари Илҳом аканинг айтишича, 8000-7800 сўм атрофида ўйнаб турибди. Тадбиркорларга аниқ ҳисоб-китобларни кўрсатишгани йўқ.

Қандолат ишлаб чиқариш билан шуғулланувчи тадбиркор эса «болтадан тайёр бўлган шўрва» ҳақида сўзлаб берди.

─ 2011 йилдан бери корхонамиз фаолият кўрсатади. Қандолат маҳсулотлари ишлаб чиқарамиз. Шартномада 10 йил давомида ижара ҳаққи ошмаслиги кўрсатилган эди. «Сизларга тегишмайди, ривожланиб оласизлар», деган гапга қизиқиб иш бошладик. 1,5-2 йилдан бери турли муаммоларни ҳал қилиш билан вақт ўтказдик. 

Қандолат савдоси шунақаки, бозордан бир чиқиб кетсангиз, қайта кириш қийин. Муаммолар юзага келса ҳам, ижараси, эксплуатация харажатлари арзон, деб ўзимизни овутардик. Бунақа нарх қўядиган бўлишса, бизга қийин бўлади, синишимиз ҳеч гап эмас. Давлатнинг ривожланиши учун қилинмаганми бу лойиҳа? 10 йил учун ҳисоб-китобни қилишган, охиригача шу 1640 сўм нархга тегишмасин энди. Фақат мен эмас, қанча тадбиркор солиқ тўлаяпти, иш ўрни яратяпти. Энди тарвузимиз қўлтиғимиздан тушиб, қолаверамизми? Бу ерга келиб, ҳозирги вазиятга эришгунча «болтадан шўрва» қилдик ўзиям. 

─ «Осиё саховат» корхонамиз 2014 йилда биринчилардан бўлиб шу технопарк ҳудудида ташкил этилган. Вазият жуда абгор, қўрқинчли фильмлар суратга олинадиган майдончага ўхшарди. Фаолиятимиз ошхона мебеллари ишлаб чиқаришга асосланган. Ҳозирга келиб ижара масаласи катта муаммо бўлиб турибди. Нархни 6600 қилиб белгилашади, деган гап юрибди. Технопаркнинг ҳудуди жуда катта, 62 гектарни ташкил қилади. Йиллик ер солиғининг ўзи 3,5 миллиард сўмга тенг келади. Бинолар кўп, мол-мулк солиғи ҳам анчага бориб қолади. Четдан келтириладиган импорт товарлардан қолишмайдиган маҳсулот ишлаб чиқаришимиз мумкин, лекин таннарх ошгани ҳисобига нархи ҳам қимматлашади. 

Чет давлатлардан, Қозоғистон, Қирғизистондан таклифлар бўляпти. Келинглар, жой қилиб берамиз, бинони ҳам қуриб берамиз. Бизда ишлаб чиқариш ривожланмаган ҳудудлар бор, келиб ривожлантиринглар, дейишяпти. Ижара муаммоси ҳал бўлса, албатта, шу ерда қолиб, ўз мамлакатимизга фойда келтиришни истаймиз.

Сангтарош уста эса ҳали иш фаолиятини йўлга қўйишга ҳам улгурмагани ҳақида гапирди.

─ Тошлардан ишлов бериб, мармар гуллар тайёрлаш билан шуғулланамиз. Бир йилдан бери таъмир ишларини олиб бораётгандик. Иш бошлаганимизга 4-5 кун бўлди. Бинонинг томлари умуман йўқ, атрофда чиқинди бор эди, ҳаммасини ўз чўнтагимиздан пул чиқариб тўғриладик. Энди иш бошлаймиз деб турганда тўловларимиз 5 бараварга ошиб кетди. 

Қурилмаларни олиб келиб, жойлаштирсак, нима бўлади, ўзини оқлайдими, қарзга тушмаймизми, сарфлаган пулимизни чиқариб олишнинг имкони борми, деб ўйланиб турибмиз. Ҳеч бўлмаса, сарфлаган пулимизни чиқариб олгунча нархларни туширишларини илтимос қилардик. Нархларнинг бундай ўзгариши банкротликка олиб келади холос.

Мазкур масала юзасидан Давлат солиқ қўмитаси раисининг биринчи ўринбосари Мубин Мирзаев шундай деди: 

«Жаҳон тажрибасини кўрадиган бўлсак, саноат зоналари тадбиркорликни максимал экспортга йўналтириш учун ташкил қилинади. Ўша зонада ишлайдиганлар ҳамма солиқлардан озод қилинган, бемалол экспорт қилиб, рақобатбардош субъектга айланиши керак. Экспорт билан шуғулланадиган тадбиркорларни ҳамма солиқлардан озод қилиш борасида Молия вазирлиги билан иш олиб боряпмиз. Ички бозорга маҳсулот сотадиганлар эса ҳамма солиқларни тўлайди. Бу эркин иқтисодий бозордагиларнинг аксарияти маҳсулотини ички бозорга сотяпти. Экспорт билан шуғулланаётганлар кам. Шу нуқтаи назардан кичик саноат зоналарининг фаолиятини, уларга белгиланган солиқларни қайта кўриб чиқишимиз керак».

Давлат солиқ қўмитаси раисининг биринчи ўринбосари Мубин Мирзаев

─ Бу ерда нафақат экспортга йўналтирилган товарлар, балки импорт ўрнини босувчи маҳсулотлар ҳам ишлаб чиқарилади. Кичик саноат зоналари ўрта ва кичик тадбиркорлик учун берилган, уларга имтиёзлар бор, солиқлардан озод этилган. Лекин зонани бошқараётган дирекциянинг ўзида солиқ юки баланд.

─ Биз экспортга йўналтирилган соҳани ривожлантиришни аниқ мақсад қилиб олишимиз керак. Импорт ўрнини босувчи маҳсулот ишлаб чиқариш эса кичик соҳа, унда ривожланиш зўр бўлиб кетиши камдан-кам учрайди. Экспорт билан шуғулланадиган корхоналарни ҳар томонлама қўллаб-қувватлашга тайёрмиз. Улар ҳам ички, ҳам ташқи бозорда рақобатбардош бўлиши керак. Импорт ўрнини қоплайдиган соҳани қўллаб-қувватлаймиз, деб анча йиллар имтиёз бердик, лекин ривожлантира олмадик, самара кўринмади.

Қарс икки қўлдан чиқади, давлат солиқ қўмитаси ўз позициясини қатъий белгилаб олган. Тадбиркорлар эса масаланинг бошқа хатарли томонларини кўрмоқда. Менимча, барчаси бозорда ҳал бўлади, кимнинг тутган йўли ҳақ эканлигини бозор аниқлаб беради. 

Алишер Рўзиохунов

Кўпроқ янгиликлар