“Ҳақиқий интеграция учун минтақанинг тақдири бир эканини англаш керак” — Марказий Осиё давлатлари бирлаша оладими?

Ўзбекистон 18:37 / 15.08.2022 17811

Қирғизистондаги Маслаҳатлашув учрашувида имзоланган келишув Марказий Осиё минтақасида янги геосиёсий вазият шаклланганини урғуловчи ҳужжатдир. Лекин минтақада ўз таъсирини сақлаб қолишни истаётган халқаро ўйинчиларни ҳам унутмаслик лозим. Бундан ташқари, инсонлар, ғоялар, товарлар ва хизматларнинг эркин ҳаракатланишига йўл очадиган ҳақиқий интеграцияга етиш учун жудаям кўп иш қилиниши керак, дейди сиёсатшунос Камолиддин Раббимов.

Kun.uz мухбири сўнгги вақтларда фаоллашаётган Марказий Осиё давлатлари ўртасидаги интеграцияга интилиш жараёнлари, бу борадаги муаммо ва ечимлар, унинг сиёсий оқибатлари мавзусида сиёсатшунос Камолиддин Раббимов билан суҳбатлашди.

— Сизнингча, минтақадаги бу фаоллашувга нималар туртки бўлмоқда: уруш ва унинг оқибатларими ёки бошқа сабаблар борми?

— Ҳали минтақада тўлақонли интеграция ҳақида гапириш имконсиз. Лекин 2016 йилдан кейин муносабатлар илиқлашди. Россия–Украина уруши бу ерда энг катта сабаб. Уруш фонида рус сиёсатчилари томонидан иттифоққа нисбатан ижобий қараш ёки қўшнилари билан муносабатларнинг чигаллашуви кузатилмоқда. Шу сабабли Марказий Осиё минтақасининг геосиёсий тафаккурида катта фундаментал ўзгариш бўляпти. Унга қадар минтақа давлатлари ўртасида ишончсизлик ва рақобат руҳияти жуда кучли эди. Бугун ҳамкорлик қилишга маҳкуммиз ва мажбурмиз деган фикр шаклланди.

Марказий Осиё давлатларида янги тафаккур шаклланишининг биринчи сабаби ҳокимиятлар алмашинуви дейишимиз мумкин, хусусан Ўзбекистондаги ҳокимият алмашинуви.

— Хабарингиз бор, 21 июл куни Иссиқкўлда навбатдаги Маслаҳатлашув учрашуви бўлиб ўтди. Интеграцияни хоҳлаётган ёки унга интилаётганлар учун учрашув формати жуда содда эмасми? Масалан, уни муҳимроқ саммит ёки бошқача шаклда ўтказиш мумкинмиди?

— Бугунги кунда кун тартибида турган масала – ўзаро ишонч муҳитини шакллантириш, деб ўйлайман. Чунки интеграция учун аввало уни англаш ва интеграцияга имкон берадиган сиёсий ва геосиёсий муҳит керак. Бугун ташқи таҳдидлар шаклланиб бўлди.

Интеграция учун алоҳида ташкилот тузилмаётгани вақт масаласи бўлса керак. Айни вақтда ташқи дунёда минтақада интеграция бўлишидан манфаатдор бўлмаган, уни ўз оталиғида ушлашни хоҳлайдиганлар бор. Шунинг учун минтақа давлатлари эҳтиёткорликда, лекин изчиллик билан интеграцияга йўл очадиган қадамлар ташлаяпти.

— Иссиқкўлдаги учрашувда “ХХI асрда Марказий Осиёни ривожлантириш мақсадида дўстлик, яхши қўшничилик ва ҳамкорлик тўғрисида”ги шартнома имзоланди. Унда Марказий Осиё давлатлари халқаро майдондаги таҳдидларга нисбатан кучларини мувофиқлаштириш, бир-бирига нисбатан ҳарбий куч ишлатиш ва куч билан таҳдид қилишдан тийилиш каби мажбуриятлар бор. Хўш, бу келишув уни имзолаган минтақа давлатларига, хусусан Ўзбекистонга нима беради?

— Бу аввало геосиёсий координация дегани. Яъни ташқи дунёда Қозоғистонга, Қирғизистонга ёки Ўзбекистонга бирор бир геосиёсий тажовузлар бўладиган бўлса, ушбу давлатлар мувофиқлашади, деган ташқарига муҳим сиёсий муждадир. Бу жиддий бир келишув – минтақада янги геосиёсий вазият шаклланганини урғуловчи ҳужжат дейиш мумкин.

Тожикистон ва Туркманистон бу шартномани имзоламаганига сабаб, маълум бир ички зиддиятлар туфайли бўлиши ҳам мумкин. Лекин улар имзоламаймиз, демади. Ички процедуралар ва ўзаро муносабатларини ҳал қилиб олгач имзолаши кутилмоқда.

— Марказий Осиё давлатларининг бирлашувида президентларнинг шахсияти қанчалик рол ўйнайди? Сўнгги йилларда минтақанинг Тожикистондан бошқа барча мамлакатларида етакчилар алмашди, “янгилар” учун келишиш осонроқ бўладими?

— Шахсиятлар рол ўйнайди. 2016 йилгача давлатлар ўртасида ишонч муҳити ҳақида гапириш имконсиз эди. Чунки муносабатлар шаклланишида 90-йиллардаги носоғлом амбициялар катта рол ўйнаган. Ўша даврдаги хатолар бугун тўғри хулоса чиқариш учун яхши сабоқ бўлди. Бугун лидерлар ўртасида муносабатлар илиқлашиб бормоқда.

Менинг назаримда барча 4 та республика билан деярли умуман “муаммоси бўлмаган” ягона давлат Ўзбекистон бўлиб турибди. Тожикистон ва Қирғизистон ўртасидаги чегара низолари аввало жамиятда пайдо бўлиб, кейин сиёсий элитагача кўтарилиб борди. Ўйлайманки, кейинги келадиган лидерлар ҳам олдинги хатоларни такрорламайди.

Интервюни тўлиқ ҳолда юқоридаги видео орқали томоша қилишингиз мумкин.

Фаррух Абсаттаров суҳбатлашди.

Тасвирчи ва монтаж устаси – Муҳиддин Нидо

Кўпроқ янгиликлар