Тадбиркорларга аслида нима керак: барча учун тенг шароитми ё индивидуал имтиёзлар?

Иқтисодиёт 12:04 / 29.07.2022 17220

Президентнинг ўтган йилги тадбиркорлар билан очиқ мулоқотидан сўнг 20 август Ўзбекистонда тадбиркорлар куни деб белгиланган эди. Ҳар йили шу санада президентнинг бизнес вакиллари билан очиқ мулоқоти ўтказилади. Хўш, тадбиркорларимиз нимани талаб қилишлари керак?

Ўтган йилги очиқ мулоқот аввалидан 15 мингдан зиёд мурожаат келиб тушганди. Рақамларга эътибор берилса, энг кўп мурожаатлар бизнесни молиялаштириш, кредитлаш ва субсидиялар (6304 та), ер ажратиш масалалари бўйича (2701 та) келиб тушганига гувоҳ бўлиш мумкин.

Рақамлардан ҳам кўринмоқдаки, аксарият ўзбек тадбиркорлари, албатта, биринчи навбатда ўзлари учун молиявий ёрдам, арзон кредитлар, имтиёзлар ва субсидиялар сўрашади. Ер олиш осонроқ бўлишини ҳам исташади.

Айрим бизнес гуруҳларнинг индивидуал имтиёзларга эга экани, давлат банкларидан арзон кредитлар олишаётгани, бунинг оқибатида бозорда ноҳалол рақобат вужудга келаётгани ҳам бундай сўровларга асос бўлмоқда.

Бу — табиий. Кимлардир «ўзгача», яхшироқ вазиятда эканини кўриб, қолганлар ҳам шунақа кайфиятга ўтишади, рақобат деган бозор иқтисодиёти учун фавқулодда муҳим бўлган унсурнинг аҳамияти онгларда заволга учрайди. Бу эса... фожиа.

Имтиёз ва субсидиялар бир соҳанинг бошқасидан устунлик қилишига олиб келмаслиги керак. Айниқса, маълум бир гуруҳ манфаати учунгина хизмат қилмаслиги керак.

Имкони бўлса, барча субсидия ва имтиёзлар қайта кўриб чиқилиши, бекор қилиниши, бозор иштирокчилари бўлган бизнес вакилларига тенг шароитларда иш бошлаш имконияти тақдим этилиши керак. Шундагина сих ҳам, кабоб ҳам куймайди.

Бизнес соҳаси вакиллари эса президент билан учрашувда фақатгина ўзи учун эмас, барча учун бирдек фойдали бўладиган таклифларни ўртага ташлаши керак. Масалан, бизнес соҳасида қабул қилинадиган қонун, қарорлар олдин чуқур экспертизадан ўтказилишини талаб қилиш керак.

Тартибга солиш таъсирининг таҳлили зарур

Қонунлар, қарорлар, қарорости меъёрлари қабул қилинаверади, тўлдирилаверади, ўзгартирилаверади, муаммолар эса аксарият ҳолларда ечилмай қолиб кетаверади.

Тартибга солиш таъсирининг таҳлили (ТТТ) — тартибга солиш муаммоларни ва мақсадларни аниқлаш, ортиқча ва пухта ўйланмаган тартибга солишдан қутулиш учун ушбу мақсадларга етишишнинг муқобилларини танлаш жараёнидир. Бунда илмий техникалар, мунозаралар ва маслаҳатлашувлар жараёнидаги турли фикр-мулоҳазалар ҳисобга олинади, танланган муқобилларга кетадиган чиқимлар ва фойдалар таҳлил қилинади.

Бошқача қилиб айтганда, ТТТ деганда маълум бир давлат органига (ёки бутун бошли ҳукуматга) адекват сиёсат ишлаб чиқиш ва уни жорий этишга ёрдам берадиган воситалар, услублар, усуллар, муолажалар тўплами тушунилади.

ТТТ Ғарб давлатларида ўтган асрнинг 80–90-йилларида маъмурий ислоҳотлар тўлқинида пайдо бўлган ҳамда дастурлар ва сиёсатларни баҳолашнинг турли-туман кўринишини ифодалайди.

ТТТни қуйидаги 5 та асосий саволга аниқ жавоб топилгандагина якунланган деб ҳисоблаш мумкин:

  • Қайси муаммо ҳал этилди ва у нега пайдо бўлди?
  • Агар ҳукумат ҳеч қандай чора кўрмаса нима содир бўлади?
  • Ҳукумат хатти-ҳаракатларининг оқибатлари нима бўлади?
  • Нега таклиф этилган ечим энг яхшиси, у мамлакат учун энг кам чиқим билан муаммони ҳал эта оладими?
  • Ҳукумат меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатни самарали жорий эта оладими?

ТТТ қўшни давлатларда

Қозоғистонда ТТТ 2014 йилдан буён тадбиркорлик соҳасига тегишли меъёрий ҳужжатларни ишлаб чиқишда мажбурий жараён ҳисобланади. Бу қадамдан мақсад — маълум бир муаммоларни ечиш, муайян мақсадларга етишиш учун конкрет тартибга солиш воситаларини ишга солиш бўйича давлат сиёсатини тартибга солишнинг муқобил ёндашувлари орқали баҳолаб, таъсирчанлиги ва самарадорлигини оширишдан иборат.

Бу таҳлил принциплари Қозоғистон Тадбиркорлик кодексида ўз аксини топган. Таҳлилнинг ўзи тартибга солиш воситаси жорий этилишидан аввал ва кейин ўтказилади. Янгилари учун мажбурий шарт ҳисобланади. Уни тартибга солувчи давлат органлари, шунингдек Миллий иқтисодиёт вазирлиги, Қозоғистон тадбиркорларининг «Атамекен» миллий палатаси сиймосида ваколатли органлар, шунингдек Миллий иқтисодиёт вазирлиги томонидан тайинланадиган бошқа манфаатдор томонлар амалга ошириши мумкин.

Қирғизистонда меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар учун ТТТ 2007 йилдан буён амал қилади. Қирғизларда ТТТни ўтказиш мақсади, вазифалари ва тартиби тушунтирилган услуб ишлаб чиқилган. Бу таҳлил тадбиркорлик фаолиятига дохил меъёрий ҳужжатлар қабул қилинишида зарурий шарт ҳисобланади.

Расмийлаштириш форматига нисбатан маълум бир талаблар билан бирга асосий мезонлар қаторида ҳужжатдаги хулоса ва тавсияларнинг асосли эканлиги, хулоса (ҳисоб-китоблар) чиқаришга асос бўлган ахборотларнинг ишончлилиги, сифатли ТТТ ўтказиш учун зарур бўлган таҳлилий воситалардан фойдаланиш ҳам бор.

Қирғизистондаги Тартибга солиш таъсири таҳлилини вазирликлар, давлат қўмиталари, маъмурий муассасалар ҳукуматнинг тегишли қарорини асос қилиб бошқа давлат органлари ўтказиши мумкин.

ТТТ Ўзбекистонда

Бизда ҳам бу борада қадамлар ташланган, лекин улар ҳали охирига етказилмаган. Хусусан, президентнинг 2021 йил 15 мартдаги «Тартибга солиш таъсирини баҳолаш тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ПҚ–5025-сонли қарори ҳам қабул қилинган. Қарорга кўра, 2023 йил 1 январдан :

  • хўжалик юритувчи субъектларга янги чекловлар ва янги турдаги рухсат бериш тартиб-таомиллари, лицензиялар жорий қилиш ёки мавжуд чеклов, рухсат бериш тартиб-таомиллари ва лицензияланадиган фаолият турларини бозор иштирокчиларининг янада кенгроқ доирасига татбиқ қилиш;
  • рухсат бериш хусусиятига эга ҳужжатларни ёки лицензияларни олиш учун қўшимча талаблар ва шартларни жорий этиш;
  • юридик шахслар устав капиталининг энг кам миқдорига нисбатан талабларни ошириш;
  • хўжалик юритувчи субъектларнинг белгиланган ҳуқуқларини қисқартириш (камайтириш) ёки уларга қўшимча мажбуриятлар ёхуд қўшимча харажатлар жорий қилиш;
  • хўжалик юритувчи субъектларга ҳар қандай турдаги имтиёз, кафолат, преференцияларни белгилаш, шунингдек, янги ҳуқуқлар, шу жумладан эксклюзив ҳуқуқларни бериш билан боғлиқ норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳалари «Ақлли тартибга солиш» тизимидан ўтказилиши керак.

2023 йил 1 январдан бошлаб, тадбиркорлик фаолиятига, фуқароларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларига, шунингдек, атроф-муҳитга таъсир кўрсатувчи барча норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳалари ва қабул қилинган норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар тартибга солиш таъсири баҳолашдан ўтказилиши белгиланган.

Ўзбекистонда шу вақтгача тартибга солувчи бирор қарор ёки қонун ТТТ билан текшириб кўрилмаган. Йўқса ТТТ ўтказилганида бизнес ва истеъмолчилар учун ноқулайлик туғдираётган айрим тўсиқлар ва чекловларга дуч келмаган бўлардик.

ТТТ қандай ишлайди?

Аввал ТТТсиз қабул қилинган мисол. АҚШнинг Калифорния штатида ТТТ ўтказилмасдан туриб, автомобилларни бошқаришда мобил телефондан фойдаланишга тақиқ жорий қилинган. (Бу тақиқ бизда ҳам бор, дарвоқе). Бир нечта тадқиқотлардан олинган маълумотларга кўра, автомобил бошқараётиб мобил телефондан фойдаланиш авария содир бўлиш хавфини оширади.

Одамлар рул бошқараётиб мобил телефон орқали сўзлашаётгани ортидан йўллардаги авариялар сони ошди, деб топилган. Фактлар асосида ва Калифорнияда муаммони cинчиклаб ўрганиш оқибатида чора сифатида автомобилни бошқаришда мобил телефондан фойдаланиш тақиқланган.

Бироқ ушбу тақиқ амалда ишламаган. Авариялар сони камайишига олиб келмаган.

«Айрим маълумотлар рул бошқараётиб телефонда гаплашиш авария хавфини кучайтиришини таъкидлаётганди. Тақиқ ортидан биз авариялар сони камайишини кутгандик. Лекин бу нарса кузатилмади, тақиқ жорий этилгач авария содир этилгани туфайли суғурта талабномалари сони камайгани ҳам. Биз автомобилни бошқариш чоғида уяли телефондан фойдаланиш даражаси камайганини билиб турганимиз эътиборидан, бу ниҳоятда таажжубланарли эди. Айни пайтда биз бу номутаносибликнинг сабабларини аниқлаш учун маълумотлар тўплаяпмиз», — деган йўл ҳаракати хавфсизлиги суғурта институти президенти Адриан Лунд.

Энди ТТТ билан қабул қилинган ечимга мисол келтирамиз: Уй шароитида флаконларда сақланаётган турли дори-дармон воситалари ёш болалар томонидан истеъмол қилиниши уларнинг оғир заҳарланиши, ҳаттоки ўлимига сабаб бўлган. Чунки дорилар ёрқин идишларда сақланади, уларнинг ўзи ҳам турли туман ёрқин рангларда. Болалар бу дориларни конфет ёки ширинлик деб ўйлашлари мумкин.

ТТТни қўллашдан кўзланган мақсад: 5 ёшгача бўлган болалар ўртасида дори-дармонлар ва таблеткалардан заҳарланиш ҳолатларини камайтириш.

Тартибга солиш туфайли ечиладиган муаммо: дори солинган флаконларнинг осонгина очилиши.

Тартибга солувчи ечим: қопқоғи ёш болалар томонидан очилиши қийин бўлган флаконлар ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш бўлган.

Солиқлар, солиқлар...

Ўзбекистонда тадбиркорлик гуркираб кетишига халақит берувчи тўсиқлар ва муаммолар ҳам талайгина. Улардан бири — солиқларнинг ниҳоятда баландлиги.

«Ҳар қандай ислоҳотлар тадбиркорларга қўшимча имконият яратиши зарур. Мен энди-энди тадбиркорларни оёққа қўяяпман, уларни синдиришга ҳеч кимга рухсат бермайман. Солиқ тизими қилич билан эмас, ақл билан, дўст бўлиб, устоз, кўмакчи бўлиб ишласин. Айниқса Тошкент шаҳрида катта имкониятлар бор, уларни юзага чиқаришимиз лозим. Биз дунёқарашларни ўзгартиришимиз керак», деган эди президент Давлат солиқ қўмитасига ташрифи чоғида.

Умумий айланмаси унчалик катта бўлмаган, бироқ 1 миллиард сўмдан ўтувчи ишлаб чиқариш билан шуғулланадиган кичик тадбиркорлик субъектлари ҚҚСдан катта азият чекишмоқда. Улар ҚҚС ҳисоботларини топшириш, ҳисоб-фактураларни тўғри ҳисоблаб бориш учун 2-3 нафар бухгалтерлар ёллашларига тўғри келмоқда. Бунинг натижасида солиқлар яширилмоқда. Қўшалоқ бухгалтерия ёрдамида иш юритишмоқда.

ҚҚС тизими йирик фирма ва компаниялар учун фойдали, аҳоли тўғридан тўғри савдо-сотиқ қиладиган индивидуал кичик тадбиркорларнинг капасини куйдириб юбормоқда.

Шу сабабли ҚҚС чегараси оширилиши (1 млрд сўм аллақачон катта пул бўлмай қолган), кичик тадбиркорларга айланмадан солиқ олиш тизимини қайтариб бериш керак. Шундагина улар қўрқмасдан ишчиларни ёллашади, савдони фақат нақд пулда қилиб, солиқдан яширишдан қочишмайди, ҳисоб-китобда ҳам адашишмайди.

Бу ўз-ўзидан солиқ тушумининг ошишига хизмат қилибгина қолмасдан, соҳада коррупциянинг йўқолишига ҳам хизмат қилади.

Масалан, ҳозир тадбиркорлар солиқдан яшираётганини солиқчилар ҳам, маҳаллий ҳокимият вакиллари ҳам жуда яхши билишади. Шунинг учун кичик тадбиркорларга уларнинг нонини туя қиладиган хизматларни қўрқмасдан айта олишади. Айланма маблағида 4–5 фоиз солиқни тўлаб қўйган тадбиркор ҳеч кимнинг олдида тили қисиқ бўлмасдан, босимсиз ишлайди.

Хуллас, бундай учрашувларда йирик тадбиркорлар ўз манфаати йўлида имтиёз ва енгилликларни сўраб олишмоқда. Кичик тадбиркорларнинг оҳ-у зорлари тепагача етиб бормаяпти.

Яна бир муаммо — товар белгилари ва интеллектуал мулкнинг ҳимоя қилинмагани

Нега юртимизга машҳур хорижлик брендлар кириб келишга шошилмаяпти? Асосий сабаблардан бири — бизда маҳсулотнинг сохтасига қарши курашиш жуда паст даражада. Мавжуд шароитда хорижлик тадбиркорлар Ўзбекистонга кириб келиб маҳсулотини ишлаб чиқариш, бозорга олиб чиқишда муайян қийинчиликларга дуч келишади. Ҳаттоки очилган бренд дўконлар ёпилиб кетмоқда.

Чунки бизда ҳар қандай таниқли бренд маҳсулотнинг қалбакисини ишлаб чиқариш, ёки чалкаштириш даражасида ўша брендга ўхшаш маҳсулот ишлаб чиқариш саноат даражасига кўтарилган.

Боз устига, бировнинг бренди остида сохта маҳсулот ёки чалкаштириш даражасида ўхшаш маҳсулот ишлаб чиқариш учун белгиланган жазо ниҳоятда енгил.

Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 177-моддаси (Ўзганинг товар белгисидан, хизмат кўрсатиш белгисидан, товар келиб чиққан жой номидан ёки фирма номидан қонунга хилоф равишда фойдаланиш)га кўра, ўзганинг товар белгисидан, хизмат кўрсатиш белгисидан, товар келиб чиққан жой номидан ёки адаштириб юбориш даражасида улар билан ўхшаш бўлган белгилардан шу турдаги товарларга (хизматларга) нисбатан қонунга хилоф равишда фойдаланиш ёхуд ўзганинг фирма номидан қонунга хилоф равишда фойдаланиш — фуқароларга БҲМнинг 5 бараваридан 10 бараваригача миқдорда жарима солишга сабаб бўлади.

МЖтКнинг 177 (2)-моддаси (Ихтирога, фойдали моделга ва саноат намунасига бўлган ҳуқуқларни бузиш)га кўра, тегишли патентланган ихтирони, фойдали моделни, саноат намунасини ўз ичига олган маҳсулот ёки буюмни рухсатсиз тайёрлаш, сотишга таклиф этиш, сотиш, фуқаролик муомаласига бошқа йўсинда киритиш — фуқароларга БҲМнинг 5 бараваридан 10 бараваригача миқдорда жарима солишга сабаб бўлади.

Бировнинг патентланган ихтироси ёки товар белгисидан фойдаланганлик учун жиноий жавобгарлик назарда тутилмаган.

Жиноят кодексининг 186(3)-моддасида фақат сифатсиз ёки қалбакилаштирилган дори воситаларини ёхуд тиббий буюмларни ўтказиш мақсадида ишлаб чиқариш, тайёрлаш, олиш, сақлаш, ташиш ёки ўтказиш учун жазо тайинланган холос.

Нафақат юртимизга инвестиция киритиши мумкин бўлган хорижлик тадбиркорлар, ўзимизнинг тадбиркорларимиз ҳам ўзлари ишлаб чиқараётган маҳсулотларини қалбакилаштиришдан ҳимоя қилишга муҳтож. Бунинг учун аллақачон жиноий жавобгарлик жорий этилиши лозим.

Мухтасар қилиб айтганда, юртни бой қилувчилар — тадбиркорлар. Уларнинг эмин-эркин фаолият кўрсатиши, юртимизга инвестициялар кириб келиши учун барчани қониқтирувчи, пухта муҳокамадан ўтган қарорлар ва қонунлар керак.

Шуҳрат Шокиржонов, журналист

Кўпроқ янгиликлар