“Энергетика муаммоларининг ечими хусусийлаштиришга бориб тақалади” — Шаҳзод Йўлдошбоев

Ўзбекистон 14:32 / 17.05.2022 21180

Иқтисодиёт бўйича колумнист, АҚШнинг Жоржтаун университети Халқаро иқтисодиёт факултети талабаси Шаҳзод Йўлдошбоев Kun.uz'га берган интервюсида ислоҳ қилиниши белгиланган Ўзбекистон энергетика тизими ҳақидаги фикрлари билан ўртоқлашди.

“Субсидиялар бозор мувозанатини бузади”

— Субсидия – давлат бюджетидан ажратиладиган маблағ, унинг асосий вазифаси бозордаги эркин нархни сунъий равишда тушириб бериш. Сиёсатчилар наздида бу аҳолига ёрдам бериш мақсадида амалга оширилади, шунда одамлар арзонлаштирилган нархда қайсидир маҳсулотни сотиб олишга мушарраф бўлади.

Аксарият иқтисодчиларнинг фикрича, субсидияларнинг энг катта зарари – бозордаги мувозанатни бузиши. Ундан ташқари, иқтисодий ривожланишга таҳдид солади ва ижтимоий тенгсизликни чуқурлаштириб борадиган дастур сифатида кўрилади.

Ҳозир Ўзбекистонда  хонадонлар учун 1 кв.соат электр токи нархи 295 сўм, бу тахминан 2,6 центга тўғри келади. Дунё миқёсида бу нарх 7 баробар қимматроқ. Ўртадаги тафовутнинг олдини олиш учун ялпи ички маҳсулотимизнинг 6,6 фоизини субсидия учун ишлатамиз. Солиштириш учун, таълимга ЯИМнинг 5,1 фоизи, соғлиқни сақлашга эса 5,3 фоизи тўғри келади.

Иқтисодиётдаги энг зарарли сўзлар – “имтиёз”, “субсидия” ва “преференция”. Ўзбекистон иқтисодиётида эса бу сўзлар кўп ишлатилади.

Субсидия барча учун баравар бўлса...

— Масалан, иккита қўшни бор. Биттаси ўртача ҳолатда яшайди. Уйи нисбатан кичкина, машинаси йўқ, битта музлаткич ва телевизор ишлатади. Иккинчиси бой, уч қават уйда яшайди. 4та телевизори ва иккита машинаси бор. Уларнинг иқтисодий ҳолати тенг эмас. Лекин номинал жиҳатдан қараганда, давлат томонидан бой оилага кўпроқ ёрдам кўрсатилади.

Хусусан, иккинчи хонадон электр токини 3 баробар кўп ишлатади ва қўшнисига қараганда шунча кўпроқ миқдорда субсидиядан фойдаланмоқда.

Жаҳон тажрибасида эса поғонали ҳисоблаш тизими амал қилади. Бизда ҳам Юнусобод туманида шунақа тажриба ўтказилган. Бунда истеъмоли 300 кв.соатдан ошган уй хўжаликлари ҳар бир кв.соат учун кўпроқ пул тўлаган. Бу албатта иқтисодий манфаати бор дастур ҳисобланади. Бу тажрибанинг ижобий ва салбий жиҳатларини яна бир бор таҳлил қилиб, кўпроқ ҳудудларда амалиётга қўллаш фойдали бўларди.

“Тизим эскирган, ечим хусусийлаштиришга бориб тақалади”

— Ўзбекистонда инфратузилманинг самарадорлиги анча паст. Ишлаб чиқариладиган электр энергиясининг турли ҳисоб-китобларга кўра 20 фоизи етказиб бериш пайтида йўқолиб кетади. Яъни 100 кв.соат ишлаб чиқарилса, якуний истеъмолчига 80 кв.соат етиб боради. Бунинг асосий сабаби – инфратузилманинг эскиргани.

Собиқ иттифоқ даврида қурилган иншоотлардан ҳалигача фойдаланамиз. Тизимни яхшилашнинг йўллари кўп, лекин буларнинг барчаси хусусийлаштиришга бориб тақалади. Давлатнинг рағбатлари бошқача. Улар харажатларни камайтириш нуқтайи назаридан эмас, кўп нарсаларга ижтимоий назар билан қарашади. Бу албатта, самарадорликни туширади.

Чили мисолида тушунтиришга ҳаракат қиламан. Ушбу мамлакатда ўтган асрнинг 80-йилларида хусусийлаштириш бўйича ислоҳотлар бошланган. Ўша пайтда Чилининг аҳоли бошига ЯИМ ҳозирги Ўзбекистондаги кўрсаткичларга жуда яқин бўлган. Давлат энергетика корхонаси 8 қисмга бўлиниб, кимошди савдоси орқали инвесторларга тарқатилган. Рақобат юзага келиши натижасида эса бир неча йилдан кейин нархлар тушган. Жумладан, 1992-2002-йиллар оралиғида Чилидаги электр энергия нархлари 30 фоизга арзонлашган. Бу тажриба шуни кўрсатадики, Ўзбекистон шароитида ҳам шу каби йўллардан фойдаланиш мумкин.

Ўзига тўқ аҳолига субсидия тўлаш тўхтатилишининг қандай ижобий томонлари бор?

— Тепада ялпи ички маҳсулотимизнинг 6,6 фоизи субсидияга ажратилганини айтиб ўтдик. Бу 2020 йилда пандемия сабаб энергия ресурслар нархлари арзонлашгандаги ҳолат. Аслида анча кўп миқдорда субсидия ажратилади. Аҳоли бошига ҳисобласак, Ўзбекистонда киши бошига 114 долларда субсидия ажратилган. Шу маблағларни иқтисодий мантиғи бор бошқа соҳаларга, масалан таълимга ажратилаётган маблағларни 10 фоизгача кўтаришимиз мумкин. Чунки айнан таълим тизими инсон капиталини оширадиган энг асосий пойдеворлардан бири ҳисобланади. Шу йўлдан кетсак, истиқболда Ўзбекистон иқтисодиёти ва ўзбекистонликларга кўпроқ фойда бўлади.

Ҳозирги кунда солиқларни йиғволиб, уларни тарқатишимиз ҳам ижтимоий тенгсизликка олиб келмоқда. Субсидиялардан эса асосан бойлар манфаат кўрмоқда. ХВЖ маълумотларига кўра, Мисрда энг қашшоқ 40 фоиз аҳоли субсидияларнинг атиги 3 фоизидан фойдаланган, қолган 97 фоизи бой қатлам манфаатлари учун хизмат қилган.

Достон Аҳроров суҳбатлашди.
Тасвирчи ва монтаж устаси –
Абдусалим Абдувоҳидов

Кўпроқ янгиликлар