Тўрт сабаб. Биз нега илмда кундан кунга орқада қоляпмиз?

Фан-техника 13:47 / 20.06.2021 63627

Ўзбекистонда исталган соҳа ўрганиб кўрилса, керагидан ортиқ муаммолар борлиги кўринади. Шулардан бири – илмий фаолият ва тадқиқотлар. Биз бу борада кундан кунга орқага қолиб боряпмиз.

Хорижда PhD шунчалик қадрлики, битта ибора билан «Everything is impossible until it is done» (Бажармагунингча имконсиз бўлиб қолаверади) деб таъриф беришади.

Ўз вақтида Мария Кюри, Жон Нэш, Сванте Аррениус, Кэрол Грейдер каби машҳур кашфиётчилар PhD давридаёқ Нобел мукофотига сазовор кўрилган бир пайтда, биз плагиатлар домига тушиб қолдик.

Айни вақтда ўзим ҳам PhD тадқиқотчиси сифатида илмий изланишларимни олиб боряпман. Бундан ташқари, бир муддат олий таълимда ҳам ишлаганман. Шу сабабли соҳадаги мавжуд муаммолар бегона эмас.

Самара бермаётган PhD докторант тайёрлаш механизми

Ривожланган давлатларда PhD даражасига ҳужжатлар сифат ва миқдор жиҳатдан яхлитланади. Ҳужжат топшириш жараёнида, ҳужжатлар онлайн равишда маълум бир йирик платформа ёки мавжуд университетлар кафедралар ёки факультетларга тўғридан тўғри топширилади. Мамлакатимизда эса PhD даражасига топшириш учун кандидатлардан талаб этиладиган ҳужжатлар миқдори кўплиги уларнинг кўриб чиқиш муддати узайишига олиб келади.

PhD даражасини олиш учун Буюк Британия ва кўпгина Европа Иттифоқи давлатларида 3 йил, АҚШда 6 йилгача вақт керак бўлади. Юртимизда эса, масалан, мустақил изланувчи тоифасида илмий иш бошлаган кандидат баъзида 1-2 йилда ҳимоя қилади, баъзида 8 ва ундан ҳам кўп йилга чўзилиб кетиши кузатилмоқда.

Кўпгина Европа докторлик дастурларида талабалардан курс ишлари унчалик талаб қилинмайди. Номзодлар дарҳол ўзларининг диссертация лойиҳалари устида ишлашни бошлайдилар. АҚШда PhD дастурлари, қайси соҳада бўлишидан қатъи назар, талабалардан диссертация устида ишлашдан олдин икки ёки уч йиллик ўқув курслари ва семинарларда қатнашишни талаб қилади.

Мамлакатимизда айниқса 3 йиллик PhD стипендияси бўйича ўқиётган номзодлар деярли ҳар ҳафта кераксиз ҳисоботлар билан машғул бўлишга мажбур. Бу эса ўз навбатида вақтдан ютқазиш, ортиқча стресс ва илмий ишга бўлган қизиқишнинг сўнишига олиб келади.

Европанинг бир қатор мамлакатларида докторантлар ходимлар сифатида қабул қилинади ва меҳнат шартномалари мавжуд. Ходимлар сифатида докторантларга тиббий суғурта, пенсия ва ишсизлик суғурталари тўланади.

Шунингдек, тиббий суғурта ва конференцияларга саёҳат қилишни ҳам ўз ичига олади. Бошқа университетларда талабалар докторлик диссертациясини ҳимоя қилиш учун университет, штат ёки миллий даражадаги стипендиялар учун курашишлари керак. Ушбу масала – ҳозирги пайтда мамлатимизда илмий салоҳиятни оширишга тўсиқ бўлаётган энг йирик муаммо.

Юртимизда кам сонли фақат 3 йиллик PhD стипендияси орқали ўқиётган номзодларга ойлик маоши тўланади ва ушбу сумма, айниқса, ҳозирда келажак фанлари сифатида қараладиган аниқ ва табиий фан йўналишлари бўйича илмий ишлар амалга ошириладиган тадқиқотларга умуман етарли эмас.

Бундан ташқари, номзод супервайзери ҳам моддий томондан қўллаб-қувватламагани туфайли супервайзер бор эътиборини ўзининг шахсий ишларига қаратади ва бу эса номзодга юкламанинг икки баробар ортишига олиб келади.

Мустақил тадқиқотчи эса деярли ҳамма харажатни ўз ҳисобидан тўлайди, ушбу йўналиш бўйича илмий иш олиб бораётган кўп сонли тадқиқотчилар учун на давлат томонидан моддий ёрдам, на маош тўланади.

Европа PhD дастурлари аксарида номзодлардан кириш имтиҳонларида номзодлик имтиҳонларини топшириш талаб этилмайди. Баъзи истиснолар мавжуд, масалан Швецияда номзодлар фан доктори илмий даражасининг ярмида оғзаки ва ёзма имтиҳон топширишади. АҚШда номзодлар диссертациялари устида ишлашни бошлашдан олдин одатда кенг қамровли имтиҳонлардан ўтишлари керак. Имтиҳонлар талабанинг ўз фанига оид асосий йўналишлари бўйича билимларини синовдан ўтказади.

Ҳар бир университетда имтиҳон тузилмаси бироз бошқача бўлса-да, одатда оғзаки ва ёзма қисм мавжуд. Номзод курс ишларини тугатиб, барча керакли имтиҳонларни топширгандан сўнг, уларга PhD диссертацияси ҳимояси учун рухсат берилади. Мамлакатимизда эса PhD дастурида (фақат 3 йиллик стипендияли) ўқиш учун кириш имтиҳонлари мавжуд. Бу эса таниш-билишчилик, коррупция ва иқтидорли номзодларнинг муваффақиятсизлиги билан тугамоқда.

Маъруфжон Салоҳиддинов 

Чет элда ўқиб келаётганлар ғояси билан ҳеч кимнинг иши йўқ

Инсон ресурсларидан ва улардан фойдаланишдаги қолоқлик. Ҳозирда кўпгина ёш иқтидорли магистрлар ва PhD дипломли мутахассислар турли хил йўналишларда «Эл-юрт умиди» жамғармаси, Инновацион ривожланиш вазирлиги ва бошқа фондлар орқали хорижга бориб таҳсил олиб ўз кўникмаларини оширмоқдалар. Лекин масаланинг энг нозик жиҳати шуки, улар юртимизда қайтиб келгандан кейин ўз-ўзидан йўқолиб қолишмоқда.

Уларнинг фикри, ғояси билан ҳеч кимнинг иши йўқ, фақат юқоридаги фондлар ҳар йилги «ҳисобот»ни Вазирлар Маҳкамасига топшириб, қаттиқ меҳнат қилаётганини исботлаб турса бўлгани.

Тўғри, баъзи бирлари хўжакўрсинга айрим вазирликларга ўринбосар бўлиб ишга олинмоқдалар, лекин ўзлариям билишадики, ҳар доим «бошлиқ» айтгани бўлади. Аммо миллиардлар шу кадрларни ўқиб келиш харажатларига кетмоқда, давлат бюджетидан қанчадан қанча маблағлар ажратилмоқда.

Бизда ҳали ҳам эски кадрлар тизими амалда. Бунга комплекс ёндашиб барча соҳаларга тегишли кадрларни саралаш тизимини янгитдан яратиш керак.

Импортация муаммоси

Биламизки, илмий ишларнинг асосий қисми аниқ ва табиий фанлар йўналишларида бажарилади. Ҳолбуки, ушбу илмий ишнинг асосий қисми бўлмиш методологияси учун лаборатория ускуналари, реагентлар, техник қурилмалар ва бошқа инструментлар керак бўлади. Ушбу ускуналарнинг қимматлиги, олиб келишдаги божхона муаммолари ва ягона платформанинг йўқлиги илмий иш бошламасдан олдин тугашига олиб келади.

Халқаро гайдлайнлардаги стандартларга ёндашувдаги муаммо. Маълумки, ҳар бир илмий иш йўналишининг халқаро тан олинган стандарт қолиплари бор. Масалан, тиббиёт соҳасида маълум сондаги беморлар сони бўйича илмий иш қилинаётган пайтда биринчи галда этика қўмитасидан рухсат олиш, ҳар бир беморда шу илмий ишга розилик, дори компаниялари номидан иш қилмаслик каби талаблари бор. Лекин тўғрисини айтаман, ушбу талабларнинг бирортасига амал қилинмайди.

Бунинг асосий сабаби – изланувчи ушбу талаблар ҳақида ҳеч нарса билмайди ва билишни хоҳламайди. Иккинчидан, супервайзер-профессорлар ҳам бу ҳақида огоҳлантирмайди. Энг ачинарлиси, ОАКдан ҳам бемалол тасдиқланади.

Олий таълим тизими ва вазирлик

Олий таълим тизимини барча вазирликлар тасарруфидан чиқариш керак. Бу – нафақат Ўзбекистонда, балки МДҲ мамлакатларида кенг тарқалган энг асосий муаммо. Олий таълим вазирлиги хоҳласа маълум бир фанни киритади, хоҳламаса инкор қилади.

Мен ўзим хорижда магистратура босқичини тугатгандан сўнг Тошкент Тиббиёт академияси кафедраларидан бирида дарс бердим. Ҳар куни Олий таълим вазирлигидан, «КабМИН»дан, яна қанчасидир бошқа вазирликлардан 10 га яқин ҳужжат келарди. Уларда «Ким кўп китоб ўқиш бўйича танлов», «Ким кўп шеър айтиш бўйича танлов», ҳар жума куни «Музейга мажбурий бориш бўйича» баённома, «Ётоқхонада яшаётган талабалар билан расмга тушиш» баённомаси ва шунга ўхшаш ўнлаб ношуд баённомалар тўлдирилиши сўралади.

Талабага умуман вақт ажратилмагандан кейин қандай қилиб улардан шифокор бўлишни талаб қила оласиз. Тўғриси, ҳаётимда энг қийналган ва таълим тизимиздан нафратланган йил бўлган эди. Ҳозир ҳужжатбозлик янада авжига чиқиб кетган, минг шукрларки, у ердан бўшадим. Бу нафақат тиббиёт, балки бошқа йўналишларда ҳам шу аҳвол.

Хорижда Олий таълим вазирлиги фақат баҳолаш ва кам ҳолларда кириш имтиҳонлари тизимида иштирок этади, чунки у ерда деярли ҳамма олийгоҳлар мустақил.

Давлатга тегишли ОТМларга ҳалол, малакали мутахассислар бошқарувга қўйилмас экан, тизимни самарали қилиш жудаям қийин. Ягона йўли – ОТМларни мустақил қилиш ва уларнинг бошқарувига мос кадрларни олиб келиш.

Айни пайтда ОТМ ректорларини тайинлаш вазирнинг ваколатида эмас, Вазирлар Маҳкамаси ҳамда Президент Администрацияси тасарруфида. Уларнинг тушунарсиз саралов тизимидан ҳозирча яхши кадрлар ўта олгани йўқ.

Республикамизда бармоқ билан саноқли лабораториялар бор, шуларда ҳам эски теҳнологиялар. Бундай шароитда мажбурласа ҳам, илмий иш қилиб бўлмайди. Нега ҳамма Европага ёки АҚШга интилади ўқишга, чунки қайсидир олий ўқув юртининг эшигидан кирсангиз, лабораториядан бошланиб, лаборатория билан тугайди. Бундай атмосфера ҳаттоки илмий ишга хоҳиши бўлмаган номзодни ҳам ўзига чорлайди.

Муаммони ҳал этиш учун ҳозирда кўплаб бўш ётган коллежлар ва лицейларнинг бинолари давлат томонидан тўлиқ жаҳон стандартларига мос равишда хориждан экспертлар чақириб, махсус лабораториялар қуриш лозим.

Турли «сити»лардан кўра, шу маблағларни ушбу лабораторияларга сарфлаган маъқул деб ўйлайман.

Шунингдек, хусусий тадбиркорларни 5 йил муддатда барча солиқлардан озод қилиб, шу лабораторияларга сармоя киритишни қўллаб-қувватлаш ва тўла ҳуқуқни шу тадбиркорларга бериш зарур. Албатта, биринчи таклиф ишламаслигини ич-ичимдан сезган ҳолда, иккинчисини амалга ошириш эҳтимоллиги юқори деб ҳисобладим.

Топ-500 таликка кирган олий ўқув юртларининг (Россия университетлари эмас) филиалларини мамлакатимизда очиш ва узоқ муддатли имтиёзлар бериш. Албатта, ушбу университетлар ўз навбатида ўзларининг HUB’лари, кутубхоналари ва илмий лабораторияларини ҳам очадилар.

Бу бир томондан рақобатнинг ўсишига, иккинчи томондан ҳозирда энг ривожланган соҳа – таълим туризмининг ҳам ўсишига олиб келади. Қўшни мамлакат талабалари ҳам шу университетларга ўқишга кела бошлайди. Таълим туризми оддий туризмга нисбатан давлат бюджетига фойда олиб келиши бир неча марта исботланган.

Хулоса

Давлат томонидан йилига илмий ишларга ва тадқиқотларга ажратиладиган бюджет тақсимоти очиқланиши керак. The GlobalEconomy нашрига кўра, Ўзбекистонда тадқиқот ва ривожланишга (Research and Development) ажратилган миқдор 2000 йилдан 2018 йилга бориб турғун камая бошлаган. Энг йирик кўрсаткич бу 2000 йилда кузатилган бўлиб, ялпи ички маҳсулотнинг 0,36 фоизини ташкил этган. 2018 йилги ҳолатида эса янада пастламоқдамиз – 0.16 фоиз.

Солиштирадиган бўлсак, Жанубий Кореяда – 4,55, Исроилда – 4,54, Швецияда – 3,33 фоиз. Кўриниб турибди, биз илм фан йўналишида замонга қараб тескари прогрессияда ривожланяпмиз. Ҳеч бўлмаса, Сингапурнинг «Singapore’s six masterplans for science and technology» лойиҳасини ҳам ўзимизда интеграция қилсак, ухлаб ётган собиқ иттифоқ давлатлари орасидан йўлбарсдек ёриб чиқиб кетамиз.

Ҳозирда мавжуд бўлган «Эл-юрт умиди» фонди ва Инновацион ривожланиш вазирлиги мақсадларини тубдан ўзгартириш керак. Тўғри, ушбу фондлар кўплаб талабалар хорижга малака ва ўқишларини ривожлантиришда катта рол ўйнамоқда. Лекин шу билан биргаликда ушбу кандидатларнинг ватанга қайтганидан сўнг керакли иш жойлари ва ўринлар билан таъминлашда ҳамон оқсамоқда.

Шахсан «Эл-юрт умиди» стипендианти сифатида айтишим мумкинки, ҳозирда шу фондлардан ўқиб келган талаба ва кандидатлар аллақачон шароит ва эътибор яратилмагани учун шахсий бизнесга ўтиб кетган. Шунча ажратилган маблағ ҳавода совурилмоқда.

Очиғини айтганда, ушбу муаммоларни ҳал қилишда ўта «инновацион» таклифларни баён қилмадим, чунки мавжуд имкониятлардан фойдаланиб олишимиз зарур. Юқоридаги ишларни амалга ошириш учун аввало тегишли раҳбарлар онгига тадқиқотлар ва илмий кашфиётлар мамлакатни дунёга танитиши ҳақидаги тушунчалар сингиши лозим.

Амалдорлар бизнинг таълим тизимимиз ёмон эмас, деб бонг уришади, ваҳоланки, уларнинг фарзандлари хорижда таҳсил олади ёки ишлаб ўша ерда бизнес қилади, фуқаролик олади. 30 йилдан буён қуриган дарахтга меваларни ип билан боғлаб, рангини бўяб келмоқдамиз, ҳеч бўлмаса шу қуриган дарахтнинг ёнидан янги ниҳоллар ўсиб чиқишига имкон беринглар…

Маъруфжон Салоҳиддинов,
Зангиота 2-коронавирусга ихтисослашган клиник шифохонаси
Радиология бўлими мудири,
Буюк Британия Абердин университети магистри

Кўпроқ янгиликлар