Ҳожатхонадан ушлаб кетилган эркак, памперсга кетиб қамалаёзган ота — Миранда қоидалари нима учун муҳим?

Ўзбекистон 19:39 / 05.08.2022 34153

Бу нима учун муҳим?

Президент Шавкат Мирзиёев 2022 йил 20 июнда Конституциявий комиссия аъзолари билан учрашувда гумонланувчи шахс қўлга олинганда, унга ҳуқуқларини тушунтириш бўйича қоидани конституция даражасида мустаҳкамлашни таклиф этганди.

Таъкидлаш жоизки, шахсни ушлаш чоғида унинг ҳуқуқлари ва ушланиш асослари унга тушунарли тилда тушунтирилиши ЖПК 224-моддасида белгиланган. Бироқ халқ қабулхоналарига келаётган кўплаб мурожаатлар таҳлили ҳуқуқ-тартибот органлари томонидан шахс қўлга олинганида, у нима учун ушлангани ва қандай ҳуқуқларга эга экани тушунтирилмаслигини кўрсатган.

Бу ҳолатларнинг олдини олиш мақсадида Ўзбекистоннинг бош қонунига кўплаб давлатларнинг Конституция ва қонунларида ҳамда инсон ҳуқуқларига оид халқаро ҳужжатларида акс этган “Миранда қоидаси”ни ифодаловчи норма киритилмоқда.

“Миранда қоидаси”га биноан, ушланадиган шахс сукут сақлаш, айтган ҳар қандай нарса судда унга қарши ишлатилиши мумкинлиги, сўроқ жараёнида ўзи ёллаган ёки давлат томонидан тақдим этиладиган адвокат иштирокини талаб этиш ҳамда ўз ҳуқуқларини тушуниши ҳақида огоҳлантирилиши лозим.

Мазкур талаб БМТнинг 1966 йил 16 декабрдаги Фуқаровий ва сиёсий ҳуқуқлар тўғрисидаги Халқаро пактининг 9-моддасида белгиланган. Унга асосан ҳибсга олинган ҳар бир кишига ҳибсга олиш чоғида унинг ҳибсга олиниши сабаблари айтилади ва дарҳол унга қўйилган ҳар қандай айблов маълум қилинади.

“Миранда қоидаси” институтини конституция даражасида белгилаш тезкор-қидирув фаолияти ҳамда жиноят процессида фуқаролар ҳуқуқ ва эркинликларини янада кафолатлаш, уларнинг ҳуқуқларини поймол қилишнинг олдини олишга, давлатимизда ҳуқуқ устуворлиги ғоясини таъминлашга шароит яратади.

«Ҳожатхонада ушланган жиноятчи»

Блогер Отабек Бакиров Telegram-каналида Миранда қоидаларининг аҳамияти ҳақида тўхталиб, яқин дўсти билан рўй берган кулгили воқеа ҳақида ёзди.

“Яқин ошнамни бир сафар «формали акахонлар» Қўйлиқдаги мардикорлар маҳалласидан ушлаб кетишади. «Ҳовлида турардим. Ҳожатхонадан чиқсам иккита формали мелисалар турибди, ҳа десам, ҳужжатингиз дейди. Қанақа ҳужжат, кўрмаяпсанми, қаердан чиққанимни, энди ҳожатхонагаям паспорт кўтариб кирайми деганимни биламан, шимимнинг камаридан кўтариб автобусга тиқиб опкетишди», деб эслайди шўрлик. Роса кулишдик.

Ўзи аслида, ЖПК 224-моддасига кўра, милиция ходими кимнидир тўхтатиб текширса, нега тўхтатгани, қанақа ҳуқуқи борлиги ва ҳ.к.ларни тушунтириши керак. Лекин минг афсуски, бизда бу қонунлар ишламайди. Ё кўрганмисиз ушланган одамнинг бирорта ҳуқуқи тушунтирилганини? Раҳм қилса, камаридан ушлаб кўтаради, раҳм қилмаса, нималар қилишини ўзингиз биласиз.

Барибир, шу нарсаларни ана, фалон қонунда бор-ку демасдан Конституциягаям киритиб қўявериш шартга ўхшайди. Одамлар ўзлари таклиф қилиб, ўзлари муҳокама қилиб, ўзлари овоз берган ҳужжатнинг ишлашиниям ўзлари талаб қилиб олишларига жуда қаттиқ умид қиламан. Ноумид шайтон”, дея таъкидлайди Бакиров.

Памперсга кетиб қамалаёзган ота

Отабек Бакировнинг бу пости бир қатор журналист ва блогерларни яқин ўтмишда ўзларининг бошидан кечган воқеаларни ёдга олишга ундади. Жумладан, журналист Азиза Қурбонова оила аъзолари билан рўй берган кечмишни шундай тасвирлайди:

“7-8 йилча бўлди бунга. Бир куни турмуш ўртоғим соат 23.00 ларда боламизга “памперс” олиб келгани дўконга чиқиб кетдилар. 10 минут ўтди-йўқлар, ярим соат ўтди-йўқлар, анча вақтгача келавермадилар. Телефон қилай десам, зарядга қўйилган ҳолда уйда қолган экан. Хавотирга тушдим. Бола билан кўчага чиқолмайман. Алламаҳалда жиғибийронлари чиқиб қайтиб келдилар.

– Тинчликми, нима бўлди?

– Магазин қидириб Фарҳод бозори томон кетаётсам, рейд бўлаётган экан. Икки милиционер паспорт кўрсатинг, бўлмаса биз билан участкага юрасиз, шахсингизга аниқлик киритамиз, дейди. Нимага, мен магазинга чиқдим, ёнимда паспорт олиб чиқмайман-ку деб 1 соат тортишдим. Участкага бориб бармоқ изимни олиб қолармиш, сабаби номаълум!

Турмуш ўртоғим ўз ҳуқуқини билгани ҳолида қанча асаббузарлик билан машъум Отайўлга чиқмай, уйга омон қайтиб келгандилар”, деб ёзади у.

«Дайдиликда гумон қилинганлар»

Журналист Аҳмаджон Юсуповнинг хотираси ундан ҳам қизиқ. У ҳеч қандай ҳуқуқбузарлик содир этмай туриб туғилган кунини панжара ортида қарши олишига бир бахя қолгани ҳақида ҳикоя қилган.

“Ё 2009 ё 2010 йил, 3 июль куни эди. Сана эсимда қолгани — туғилган куним эди, яқин ошнам билан Чорсуга бозорлик қилишга бордик. Ўша пайтлар Чорсу гўшт бозорининг олдида сал наридаги мардикор бозоридагиларни тутиб кетиш учун панжара билан ўралган автобус турарди.

Таксидан тушишимиз билан мелисаларга дуч келдик. Икковимиз ҳам ТВда ишлаймиз, тушунтирмоқчи бўлдим, лекин бизни биров эшитмадиям. Шунчаки ҳужжат сўради, у йўқлигини билгач, судраб обориб автобусга тиқди.

Автобус тўла мардикор йигитлар. Улар ўрганиб кетишган шекилли, аския авжида. Келинглар-келинглар деб худди меҳмонни кутвогандай кутволишяпти бизни. Роса асабийлашяпман, жўрамга қарасам у хотиржам. Ҳа десам, жим ўтир, бефойда барибир дейди.

РУВДга оборишди. Қўйларни қўрага қамагандай бир панжара билан ўралган жойга тиқишди. Бирин-кетин рўйхатга олишяпти. Бизга навбат келганда рўйхатни сарлавҳасини ўқисам «Дайдиликда гумон қилинганлар рўйхати» деб ёзилган экан. Жўрамга кўрсатиб, икковимиз бугундан бошлаб журналист эмас, дайдиликда гумон қилинганлармиз дедим))).

Кўп ўтмай каттароқ одамни топиб туғилган куним экани, аслида дайди эмас, журналистлар эканимизни амаллаб тушунтирдик. У пайтлар журналистларни биров бир тийинга олмасди, шундай бўлсаям хайрият, ё тушунди, ё раҳми келди, ишқилиб эшикдан чиқариб қўйиб, суринглар деди, мингга қўйиб қочдик. Ҳалигача мавзу очилса, сен дайдиликда гумон қилингансан деб бир-биримизнинг устимиздан куламиз”, дейди муаллиф.

Чорсу бозоридан ушлаб кетилган журналист

Хизмат гувоҳномаси ишхонасида қолган журналист Бобур Жалолов Чорсу бозоридан жиноятчидай ушлаб кетилганини сўзлаб берди.

“Адашмасам, 2009 йил эди, "Маърифат" газетасида ишлардим, ҳали янгиман, лекин гувоҳномам бор эди. Олиб юришга эриниб, уни ишхонага ташлаб кетардик. Бу воқеадан кейин доим ёнимда кўтариб юрадиган бўлдим.

Чорсуда квартирада яшардим. Тушга яқин ўқишдан чиқиб, уйга ўтиб, у-бу нарса еб, метро билан ишга боришни режа қилдим. Биласиз, Чорсудаги метрога бозор орқали ўтилади. Одамлар оралаб юра бошладим.

Кўкалдош масжиди ёнида ички ишларнинг сақлашхонасими, ҳибсхонасими бўларди, ҳозир борми-йўқми, билмайман. У пайтда ҳам бехабар эдим, токи ўзим тушмагунча.

Бир пайт икки мелиса рўпарамдан чиқиб, ҳужжат сўради. Ростини айтаман, бундай вазиятга биринчи ё иккинчи марта тушишим эмасди, олдинам талабаликда кўп ушлаб кетишган. Шунинг учун мелисани кўрсам, бекиниб юрардим (қаранг, ўз юртимда бизни ҳимоя қилиши керак бўлган одамлардан қочардик, қўрқардик).

Ҳужжатим йўқ, айтганимдек, ишхонада қолган. Улар мени бояги жойга олиб боришди. Бир микроавтобусда яна бошқалар ҳам бор экан, ИИВ сайтида ҳўв бирда айтилганидек, ҳаммаси – “вилоятликка ўхшаб кийинганлар”. Мен ҳам уларнинг орасига қўшилдим.

Ҳайдовчи орқага бир қараб: “Бўлдими, кетамизми?” деди. “Йўқ, яна 2-3 та ушлаб келайлик, кейин юрамиз”, деди бамайлихотир бояги икковлон ва чиқиб кетишди.

Тахминан ярим соатча кутиб ўтирдик. Ниҳоят микроавтобус “тўлди” ва биз ҳам юрдик. Аввалги ушланган пайтларимдаги тажрибадан келиб чиқиб, телефоним йўқлигини айтиб, уни яшириб олгандим. Ўзиям кичкинагина эди.

Самарқанд дарвозадаги РОВДга олиб бориб, панжара ортига тиқишди. Ташқарига чиқиб кетишгач, ботинка ичига, оёғимнинг тагига яширган телефонни олдим (усталикни кўряпсизми, кинолардан ўрганганман). Ишхонадаги Шоҳрух исмли ҳам дўстим (ҳам ҳамкасбим)га СМС ёздим: ушлаб кетишгани, РОВДдалигим ва ҳужжатимни олиб келиб, мени қутқаришини.

Адашмасам, бир соатча панжара ортида ўтирдим. Орада мелиса акаларимиздан раҳм қилишларини сўраб турдим, худди фойда берадигандек. Ниҳоят битта қориндори келиб, тез ҳаракатлар билан мени озод қилди. Ташқарига чиқсам, Шоҳрух турибди. Ҳужжатимни кўрсатиб, мени олиб кетди. Мелисалар типирчилаб, узр ҳам сўрашди.

Ҳайрон бўлдим, ошнамга қарасам, индамади, кўзини қисди. Кейин билсам, уни “тепада” яхшигина таниши бўлган ва уларнинг “газини берган экан”. Лекин бошқалар панжара ортида қолишганди...”, деб ёзади журналист.

У кунлар қайтиб келмасин!

Ижтимоий тармоқларда эълон қилинган ушбу ҳикояларга кўплаб муносабат билдирилган, аксарият фойдаланувчилар изоҳларда ўз бошларидан кечирган ҳолатларни ёзиб қолдиришган.

Бобур Жалолов бу каби воқеалар ҳозир ҳам борлиги, бугун ҳам турли рейдлар баҳонасида фуқаролар ҳе йўқ, бе йўқ ушлаб кетилаётгани, бу жараёнда уларнинг ҳақ-ҳуқуқлари поймол бўлаётгани ҳақида ёзган.

Фикр билдирганларнинг барчаси бирдай “Миранда қоидалари”нинг Конституцияга киритилаётганини олқишлаб, ушбу ўзгаришдан сўнг ички ишлар идоралари қайсидир фуқарони ушлаб кетиш чоғида уларнинг қонуний манфаатларини топтамаслигига умид билдиришган.

Жамшид Ниёзов, журналист

Кўпроқ янгиликлар