Воситачиларсиз ҳамкорлик – Марказий Осиё давлатлари тўлиқ интеграцияга кириша оладими?

Ўзбекистон 17:55 / 22.07.2022 30815

Қирғизистон ташқи ишлар вазирлиги расмий вакили Авазбек Атаханов Имомали Раҳмон ва Сердар Бердимуҳамедов ҳам келишувни қўллаб-қувватлаганини, фақат имзолашни кейинроққа қолдирганини таъкидлаган.

Келишув

Маълум бўлишича, «XXI асрда Марказий Осиёни ривожлантириш мақсадида Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон, Туркманистон ва Ўзбекистон ўртасида дўстлик, яхши қўшничилик ва ҳамкорлик тўғрисида» шартнома лойиҳаси Қозоғистон ташаббуси билан ишлаб чиқилган.

Ҳужжатда ҳарбий, савдо-иқтисодий, логистика, маданий-гуманитар, фуқаро мудофааси ҳамда энергетика ва туризм соҳаларидаги ҳамкорликни фаоллаштириш назарда тутилган. Шунингдек, минтақа давлатларининг халқаро майдондаги таҳдидларга нисбатан кучларини мувофиқлаштириш, бир-бирига нисбатан ҳарбий куч ишлатиш ва куч билан таҳдид қилишдан тийилиш каби мажбуриятлари бор.

Ҳозирча келишувнинг тўлиқ матни эълон қилинмади. Маҳаллий нашрлар халқаро ҳужжат номаълум муддатга, ихтиёрий вақтда ундан ёзма огоҳлантириш орқали чиқиб кетиш шарти билан тузилганини ёзмоқда.

Фото: Қирғизистон президенти матбуот хизмати

Нега икки давлат имзоламади?

24KG нашри нега Тожикистон ва Туркманистон ҳозирча шартномага қўшилишдан тийилиб тургани борасида бир неча таҳлилчининг фикрларини келтирган.

«Интеграция мамлакат суверенитетининг бир қисмини миллийдан юқорироқ бўлган давлатлараро тузилма ихтиёрига бериш дегани. Бу орган ҳар қандай иттифоқда тузилади. Иқтисодий кооперацияда ҳам деярли шундай. Тожикистон ва Туркманистон бунга тайёр эмасди ва рад қилишди.

Чунки расмий Ашхободнинг ташқи сиёсат принципи ҳар қандай давлатлараро келишувларга нисбатан тўлиқ нейтралитетга асосланади. Тожикистон ҳозир давлатлар блокисиз статусни ёқлаб чиқяпти. Кўриб турибмизки, минтақа давлатларида ягона ёндашув йўқ», — дейди сиёсатшунос Шерадил Бактигулов.

Бундан ташқари, қирғиз-тожик чегарасида тез-тез юз бераётган отишмалар туфайли расмий Душанбе дўстлик ҳақидаги фикрлар жиддий қабул қилмаётган бўлиши ҳам мумкин.

Фото: Қирғизистон президенти матбуот хизмати

Воситачиларсиз интеграция

Сиёсатшунос Шерадил Бактигуловнинг фикрича, Марказий Осиё давлатлари интеграция ҳақида гапирганида, гап фақат яхши иқтисодий шароитларда савдо ва молиявий операциялар ҳақида кетади.

Лекин бир неча ўн йилдан кейин бу жараён қайта бошлаб олинишининг ўзи ҳолат яхшилана бошланганини билдиради. Ҳуқуқий асос яратилди, шу кунга қадар Марказий Осиё давлатларининг муносабатлари фақат икки томонлама шартномаларга асосланган эди, дейди мутахассис.

Яна бир сиёсатшунос Эмил Жўраев интеграция жараёнларида шошилмаслик кераклигини таъкидлаган.

«Бирлашиш хоҳиши 2018 йилда пайдо бўлганди. Агар давлатлар дастлабки муҳокамаларсиз, ўйлаб ўтирмасдан қандайдир ташкилот тузиб олишганида яхши бўлмасди. Чунки тез пайдо бўлган уюшмалар узоқ яшамайди. Мулоқотни умумий муаммолар устида давом эттирган афзал.

Лекин умумий тарих ва маданий алоқаларга эга давлатлар нега шу вақтгача бирлашиш ҳақида ўзлари бевосита гаплашишмагани тушунарсиз. Олдинги мулоқотлар АҚШ, Россия ёки ЕИ каби воситачилар ёрдамида бўлган», дейди у.

Тўртинчи маслаҳат учрашуви доирасида Қирғизистон президенти Садир Жапаров номидан Марказий Осиё давлатлари раҳбарлари учун расмий қабул маросими уюштирилди.
Фото: Қирғизистон президенти матбуот хизмати

Сиёсий ҳуқуқий тадқиқотлар маркази директори Тамерлан Ибрагимовга кўра, Марказий Осиё давлатларининг мустақил ҳамда воситачиларсиз ҳамкорлик қилишга уриниши доим ҳал қилувчи бўлишга уринган баъзи давлатларга унчалик ёқмаган.

«Лекин замонлар ўзгаряпти. Минтақа давлатлари «ўсяпти» ва ривожланяпти. Шунинг учун интеграция ва уни кучайтириш керак. Чунки қуйи даражадаги интеграция минтақани кучсизлантиради ва кучли давлатлар ёки блоклар қўлида ўйинчоққа айлантиради», дейди у.

Экспертлар фикрича, Марказий Осиё давлатларининг бирлашиши жуда тез ва осон бўлмайди. Бунга ўзаро баҳслар ва ташқи омиллар таъсири бор. Лекин Чўлпонотада ўтган маслаҳатлашув учрашувида имзоланган шартнома бу ҳаракатларнинг бошланиши бўлди. Уни давом эттириш кўп жиҳатдан Марказий Осиё давлатлари қандай мустақил сиёсат олиб боришига боғлиқ.

Фаррух Абдусатторов тайёрлади

Кўпроқ янгиликлар