Россия Европага борадиган асосий газ ўтказгични «вақтинча» ёпди. Европа жўмрак қайта очилмаслигидан хавотирда

Иқтисодиёт 17:58 / 11.07.2022 35090

«Чироқлар хиралаштирилсин, иссиқ сув даражаси пасайтирилсин»

Европа аллақачон Россия газни узиб қўйиши хавфига тайёргарликни бошлаган. Германияда иссиқ сув даражасини пасайтиришган, шунингдек, кўчалардаги ёритгичлар нурини ҳам. Энди Европа ушбу фавқулодда ҳолатга мамлакатлар миқёсида алоҳида эмас, биргаликда тайёрланишни бошламоқда. Бу борадаги режа бир ҳафта ичида эълон қилиниши кутилмоқда.

«Вазият жуда жиддий ва инқироз бундан ҳам ёмонроқ ҳолатгача бориши мумкин. Россия газ етказиб беришни янада камайтиришини истисно қилиб бўлмайди», деганди руслар «Шимолий оқим»да гўёки профилактика ишлари бошланиши ҳақида эълон қилишидан бироз аввал еврокомиссар Кадри Симсон.

Уч йил аввал «Газпром» Европага кунига 500 миллион кубметр газ сотган. Жорий йил май ойига келиб бу кўрсаткич кунлик 250 миллион кубметргача тушди. Июлда эса руслар Европага кунига 140 миллион кубметр газ бермоқда. Туркиядан ўтадиган «Турк оқими» ўтказгичида олиб борилган тузатиш ишлари сабаб кунлик етказиб бериш ҳажми 100 миллион кубметргача камайиб кетганди. Яқин 10 кунда эса Европа кунига 75 миллион кубметр газ олиши кутилмоқда.

Еврокомиссия раҳбари Урсула фон дер Ляйеннинг айтишича, бундан кейин аҳвол фақат ёмонлашиши мумкин ва Россия газни бутунлай узиб қўйишига тайёрланавериш керак.

Европа Иттифоқидаги 27 давлат дунёдаги иккинчи энг йирик иқтисодиёт вакиллари сифатида (иттифоқ даватлари кўрсаткичлари бу борада бирга ҳисобланади) 450 миллион аҳолисини жуда чуқур энергетик инқироздан олиб чиқиши керак бўлади. Бу эса бирдамликда ҳаракат қилиш зарурлигини кўрсатмоқда. Жорий ҳафта якунида иттифоқ давлатлари энергетик инқироз келтириб чиқарган фавқулодда вазиятга қарши чора-тадбирлар ишлаб чиқади.

Ушбу режадан нималар ўрин олиши аниқ эмас, аммо иккита асосий йўналиш маълум. Биринчидан, мавжуд захиралар тенг тақсимланиши. Бу инқироз қаршисида барча бир хил ҳолатда бўлишини таъминлайди. Бунинг учун захираси кўп давлатлар газни улашиши, бой давлатлар камбағалроқларига ёрдам бериши керак бўлади. Иккинчидан, давлатлар талабни биргаликда қисқартиришга келишиб олади. Яъни, қайси соҳаларда энергияни тежаш ва газ бутунлай тугаб қолса, биринчи бўлиб кимни тармоқдан узиш борасида.

Путин энергетик фожиа билан таҳдид қилмоқда

Россия Европага газ етказиб берадиган асосий давлат ҳисобланади. Ушбу монополлигидан «унумли фойдаланган» Россия ўтган йилдан буён жўмракни аста-секин бураб келмоқда. Россия газни кам етказиб берган сари энергия нархи тарихий рекорд даражада қимматлаб кетди. Россия Украинага бостириб киргунига қадар энергия инқирози бошланиб бўлганди.

Уруш бошлангач эса Россия газдан Европани шантаж қилиш учун фойдалана бошлади, чунки ЕИ давлатлари рус газидан ҳаливери воз кеча олмаслиги кундай равшан эди. Европаликлар иқлим ўзгаришига қарши кураш доирасидаги кўмирдан, хавфсизлик учун АЭСлардан кечиш ғоясини ҳам унутиб, ҳозир рус газидан фойдаланилмайдиган ҳар қандай энергияни ишлаб чиқаришга тайёр бўлиб туришибди.

Россия европаликлар бўйнига газ кўринишидаги тиғни тираши шунчаликка олиб келдики, ўтган йил бошидан буён газ нархи 8 баравар қимматлади. Оқибатда бутун Европада намойишлар тинчимаяпти.

Грециядан Болгарияга газ қувурини ушбу мамлакатлар бош вазирлари 8 июл куни очиб беришди. У Болгарияга Россиянинг газ блокадаси оқибатларини юмшатишда ёрдам бериши мумкин. Фото: EPA

Рус гази ўрнини нима боса олади?

Россия гази ўрнини босиши мумкин бўлган ягона восита – суюлтирилган газдир (пропан). Чунки уни денгизда танкерлар орқали ташиш мумкин. Бундай газнинг асосий ишлаб чиқарувчиси Қатар ва АҚШ ҳисобланади, аммо улар ҳам газни чекланган миқдорда суюлтириб чиқаришади. Европа 2026 йилга бориб суюлтирилган газ импортини икки бараварга ошириш орқали ўз эҳтиёжининг 40 фоизини қондириши мумкин, аммо Россия газни узиб қўйса, бу ҳам етмай қолади.

Энергетик тадқиқотлар ўтказиш билан шуғулланувчи Bruegel маркази таҳлилларига кўра, Европа учун энг тўғри йўл газга бўлган талабни камайтириш, яъни энергияни тежаш. Марказ ҳисоб-китобларига кўра, Европа давлатлари яқин 10 ой ичида газга бўлган талабни 2019-2021 йиллар оралиғидаги талабга қараганда 15 фоизгача камайтира олса, улар «Газпром» берадиган газсиз ҳам амаллашлари мумкин.

Марказ экспертлари ҳисоблашича, иттифоқнинг ғарб ва жанубдаги давлатлари умуман энергетикани иқтисод қилмаса ҳам бўлади, баъзи давлатлар эса юқоридаги натижага эришиш учун энергия истеъмолини 50 фоизгача камайтиришига тўғри келади. Бундай номувофиқлик эса ЕИ давлатлари биргаликда чора-тадбир ишлаб чиқишини талаб қилади.

«Шимолий оқим» профилактика сабаб ёпилишидан аввал ҳам бу ўтказгичдан газ келиши анча қисқарганди. «Турк оқими» эса 21-26 июн кунларида 5 кун таъмирда бўлиб, ишламади. Россия барча узилишларга техник носозлик сабаб бўлаётганини айтмоқда. Монополлигидан илҳомланган Россия Европа давлатларига газ учун пулни Россия банки орқали рублга конвертация қилиб тўлашни талаб қила бошлаган. Полша, Финландия ва Болгария каби бу талабга кўнмаган давлатлар учун газ узиб қўйилди.

Ўтган ҳафтада Россия президенти Владимир Путин Европада энергетика инқирози бундан ҳам ёмонроқ бўлишини айтиб, таҳдид қилди. Унинг сўзларига кўра, вазият фожиали даражагача етиб бориши мумкин. «Ҳозирда қўлланаётган санкция сиёсати янада оғир аҳволга олиб келиши мумкин. Бўрттиришсиз айтишим мумкинки, энергетика бозоридаги вазият фожиали даражагача бориши мумкин», деганди Путин.

Совуқ бассейнлар ва қоронғи кўчалар

Европада аллақачон Путин ҳазиллашмаётганини тушуниб етишди. Улар техник носозлик бўлаётганига ишонишмайди, чунки «Газпром» хоҳласа, Украина орқали газ узатиши мумкин, аммо бундай қилмаяпти. Июн ойи охирида «Турк оқими» таъмирлаш учун ёпилганида, Россия «Шимолий оқим» орқали газ ҳажмини кўпайтириши мумкин эди, лекин бундай қилмаганди.

Айнан мана шу ҳолатдан кейин Европа Россия газни тўлиқ узиб қўйишига тайёрланишни бошлади. Ҳозирги суръат билан газ олаверса, Европа октябр – ноябр ойларига бориб ерости газ захираларини тўлдира олмайди. Бу эса коронавирус пандемиясидан анча зарар кўрган Европа иқтисодиётига янада кучли зарба бўлади. Ҳозир Европа давлатларининг захиралари 61 фоизга тўлган. Бу ўтган йилдагига қараганда яхшироқ, бир йил аввал «Газпром» Европадаги ерости захираларини тўлдирмасликка қарор қилганди.

Агар яқин уч ой ичида ЕИ давлатлари газ захираларини 80 фоизга тўлдира олмаса, нархлар максимал кўрсаткичда кўтарилиб кетади. Бу эса талаб ўз-ўзидан тушиб кетишига сабаб бўлади. Бир сўз билан айтганда, заводлар тўхтайди, давлат солиқ тўловчилар ҳисобига энергия сотиб олишга мажбур бўлади, газ ва электр соатбай берилади, энергия етказиб беришда лимитлар кузатилади.

Эҳтиёжи учун керак бўладиган газнинг учдан бир қисмини руслардан сотиб оладиган немислар ўзига хос апокалипсисга тайёрлана бошлади. ЕИ давлатлари орасида Германия биринчи бўлиб иккинчи даражали энергетик хавф эълон қилди. Учинчи даражали хавф эълон қилинса, ҳукумат истеъмолчиларга энергияни чекланган миқдорда бериш ҳуқуқига эга бўлади.

Европанинг саноат мотори ҳисобланган Германия газнинг учдан бир қисмини Россиядан сотиб оларди. Блокада туфайли йил охиригача 200 млрд евро зарар кўрилиши мумкин. Фото: Reuters

Энг ёмон сценарийга тайёрланишни бошлаган немислар аллақачон энергияни иқтисод қилмоқда, газеталар газ келиши тўхташидан огоҳлантириб бонг уряпти.

Берлин ва Мюнхенда жамоат жойларидаги бассейнларда сувни 2 даража пасайтириб беришмоқда. Кёлнда кўча чироқлари кечаси соат 23:00 дан кейин 70 фоизгача пасайтирилмоқда. Мамлакатдаги энг йирик кўчмас мулк ижарага берувчи Vonovia корхонаси мижозларини кечаси иссиқлик максимум 17 даражагача етишидан огоҳлантирмоқда.

Агар Россия газни тўлиқ узиб қўйса, Германияда иқтисодий фаоллик 13 фоизгача пасайиши мумкин. Бу эса Германия иқтисоди 2022 йилда 200 миллиард доллар зарар кўради дегани. Энг кўп зарарни мамлакатдаги автоконцернлар кўради. Шунингдек, ойна, керамика, озиқ-овқат ва тўқимачилик маҳсулотлари ишлаб чиқарадиганлар ҳам катта зарар билан чиқади. 5 миллионга яқин немислар ишсиз қолиши мумкин.

«Германия энергетикасини биргина давлатга боғлаб қўйиб, даҳшатли хатога йўл қўйдик. Энг ёмони бу давлат – Россия. Биз ўн йиллар давомида рус газига боғланиб қолдик-да, энди бир неча ой ичида унинг таъсиридан чиқиб кетишга ҳаракат қиляпмиз», дейди Германия иқтисодиёт вазири Роберт Ҳабек.

Кўпроқ янгиликлар