Покистон атом бомбаси отаси ва «дунёнинг энг хавфли кишиси» саналган олим вафот этди. У ядровий сирларни КХДР ва Эронга етказишда айбланган

Жаҳон 19:39 / 11.10.2021 39602

Покистон бош вазири Имрон Хон мамлакат «миллий қаҳрамони»дан айрилганини маълум қилди. «Халқимиз уни севарди, чунки унинг хизматлари туфайли биз ядро қуролига эга бўлгандик», дея ёзган Покистон ҳукумати раҳбари твиттер орқали.

85 ёшда бўлган Абдул Қодир Хон яқинда коронавирус ташхиси билан шифохонага ётқизилганди.

МРБнинг собиқ директори Жорж Тенет уни камида «Ал-Қоида» раҳбари ва АҚШдаги 11 сентябрь ҳужумлари ташкилотчиси бўлган Усама бин Лодин каби хавфли шахс эканини айтган.

2004 йилда Хон ўзининг раҳбарлигида ядро технологиялари халқаро қора бозори фаолият юритганини тан олиб, ядровий сирларни Эрон, Шимолий Корея ва Ливияга етказиш бўйича жавобгарликни ўз зиммасига олгач, ҳибс қилинган. Телемурожаатида у «пушаймондалиги ва кечирим сўраши»ни айтган. Покистоннинг ўша вақтдаги президенти Парвиз Мушарраф уни афв этган, аммо физик 2009 йилга қадар уй қамоғида қолган.

Ғарбдагилар Хонга ҳаддан ташқари юмшоқлик қилинганидан норози бўлишган, ватанида эса у миллий ғурур рамзига айланган. «У бизга мамлакатимизни қутқариб қолган ядровий қуролга эга бўлишда ёрдам берган. Миннатдор халқимиз унинг хизматларини ҳеч қачон унутмайди», дейди Покистон президенти Ариф Алви.

Покистон ядро бомбасини қандай қилиб қўлга киритган?
BBC’нинг хавфсизлик масалалари бўйича корреспонденти, Хон ҳақида китоб ёзган Гордон Кореранинг маълумотига кўра, ушбу физик 1970-йилларда Нидерландияда, уранни бойитиш учун газ центрифугаларини ишлаб чиқарувчи URENCО (Буюк Британия, Германия, Нидерландия) Европа консорсиумида ишлаган. Айнан ўшанда Покистон ядро қуролини ишлаб чиқаришга киришганди, мамлакат 1971 йилда Ҳиндистондан ҳарбий мағлубиятга учраган ва рақиб томон биринчи бўлиб атом бомбасига эга бўлишидан хавфсираган.

Хон ўзи ҳақида Покистон ядровий дастурининг асосий фигураси деган тасаввурни яратишга муваффақ бўлган / Reuters

Кореранинг сўзларига кўра, Хон «шунчаки энг илғор центрафугалар қурилмалари чизмаларини кўчириб олиб уйга қайтишга муваффақ бўлган». Шундан сўнг у асосан европалик бизнесменлардан иборат махфий тармоқ очган, уни центрифугалар яратиш учун зарур компонентлар билан таъминлаб туришган. Бойитилган уран атом электростанциялари фаолияти учун қўлланади, агар бойитиш даражаси етарлича юқори бўлса, атом қуроли яратиш учун фойдаланиш ҳам мумкин.

1998 йилга келиб, Ҳиндистон ортидан Покистон ҳам ўз ядро қуролининг илк синовини ўтказди.

Хонни Покистон атом бомбаси «отаси» деб таърифланган, лекин у аслида мамлакат ядро дастуридаги муҳим фигуралардан биригина бўлган, холос. Шу билан бирга, физик ўзини дастурдаги энг муҳим шахс сифатида намоён эта олган ва натижада уни миллий қаҳрамондек қабул қилишган. Айнан уни Ҳиндистоннинг ядровий таҳдидига қарши курашда Покистонга ёрдам берган шахс деб ҳисоблашган.

Четлатиб қўйилган мамлакатлар учун ядровий қўлланма
Гордон Кореранинг сўзларига кўра, кейинги ҳаракатлари Хонни дунё учун янада эътиборлироқ шахсга айлантирган. У ўзининг махфий тармоғини импортдан экспортга йўналтирган, бутун дунё бўйлаб тез-тез сафарларга чиқа бошлаган ҳамда Ғарбдагилар халқаро майдондан четлатган давлатлар билан келишувлар тузган.

Натанздаги ядро объектида уран центрифугалари асосан Абдул Қодир Хон тақдим этган чизмалар ва материаллар эвазига қурилган. Учрашувлардан бирида покистонлик физикнинг вакиллари эронликларга Теҳрон буюртма бериши мумкин бўлган турли ядро компонентлари прайс-листини кўрсатишган.

Дафн маросими вақтида унинг тобути Покистон байроғига ўралди, уни ҳарбийлар дафн этишди / AFP VIA GETTY IMAGES

Хон бир неча марта Шимолий Кореяга ҳам борган. Тахминларга кўра, у бу мамлакатда ракеталар яратиш бўйича тавсиялар эвазига ядро технологияларини алмаштириш жараёнида қатнашган.

Бу келишувлардаги энг жумбоқли жиҳат шуки - Хон ўзи ёлғиз ва мустақил ҳаракатланганми ёки ҳукумат топшириғини бажарганми? Масалан, Шимолий Корея билан музокаралар борасида Покистон раҳбарлари нафақат жараёндан хабардор бўлгани, балки унда билвосита иштирок этганининг кўплаб белгилари мавжуд.

Айримларнинг айтишича, Хонни фақат пул қизиқтирган. Аммо бари бу қадар оддий эмас. У нафақат Покистон ҳукумати билан яқиндан ҳамкорлик қилган, балки Ғарб давлатларининг ядровий қуроллар соҳасидаги монополиясига қарши чиққан. У Ғарбни иккиюзламачиликда айблаган ва нега айрим давлатларга хавфсизлигини таъминлаш учун керакли воситаларга эгалик қилишга рухсат берилиши, бошқалар эса бундай ҳуқуққа эга бўлмаслиги борасида саволлар қўйган. «Мен қандайдир ақлдан озган жинни эмасман. Улар мени ёқтиришмайди ва барча оғир гуноҳларда айблашади, мен ҳақимда асоссиз уйдирмалар тарқатиш билан шуғулланишади, чунки мен уларнинг стратегик режаларига халал бераман», деганди у бир сафар.

Аммо, Гордон Кореранинг ёзишича, у китоби ёзилиши вақтида учрашган айрим кишилар Хон учун барибир моддий рағбат биринчи ўринда турганини айтишган. Физик 1990-йиллар охирида Ливия билан тузилган келишув учун каттагина пул ишлаб олган, аммо бу шартнома унинг тақдирини ҳал қилган.

Хоннинг фаолияти Британия махсус хизмати (МИ-6З) ва Америка МРБ томонидан синчковлик билан кузатилиши бошланагн. Ғарб махсус хизматлари уни сафарлари вақтида кузатишган, телефон орқали музокараларини эшитишган ва унинг атрофидаги доираларга ўз одамларини қўйишга ҳаракат қилишган. Унинг ходимларига маълумот бериб туриши учун катта пуллар таклиф қилинган - айрим ҳолатларда миллион долларгача.

«Бизнинг одамлар унинг уйида, унинг объектларида, офисида, умуман у қаерга борса ўша жойларда бўлишган», дея эслайди МРБ амалдорларидан бири.

Сўнгги шартнома
2001 йил 11 сентябрида АҚШда амалга оширилган терактлардан кейин Ғарб мамлакатлари террорчилар ядро қуролига эга бўлишидан янада кўпроқ хавфсирай бошлашди. Шунинг учун улар янги куч билан Покистон ҳукуматини Хонга қарши қандайдир чора кўришга ундай бошлашди.

2003 йилда АҚШ ва Буюк Британия оммавий қирғин қуроли борлиги ҳақидаги гумонларга асосланган ҳолда Ироққа бостириб киради.

Шундан сўнг Ливиянинг ўша вақтдаги раҳбари Муаммар Қаззофий ўз ядро дастуридан воз кечади. Аввалига Ливияга МИ-6 ва МРБ ходимларининг махфий ташрифи амалга оширилади, кўп ўтмай Триполининг қарори расман эълон қилинади. Бу Вашингтонга Покистонга Хон муаммосини ҳал қилиш мақсадида якуний босимни уюштириш имконини беради.

Физикни уй қамоғига олишади ва ҳатто уни телевидение орқали халқдан узр сўрашга мажбур қилишади. Қолган кунларини у на эркин фуқаро ва на маҳбус сифатида ўтказади. Покистонликлар уни атом бомбаси яратилишида қўшган ҳиссаси учун миллий қаҳрамон деб ҳисоблашади, шу билан бирга унга мамлакат ҳудудини тарк этиш ва ташқи дунё билан ҳар қандай алоқада бўлиш ман этилади.

Шу туфайли у айнан нима иш қилгани ва унда бунга қандай сабаблар бўлгани ҳақидаги тўлиқ картина мавҳумлигича қолди.

Кўпроқ янгиликлар