«Ягона давлат – ягона тизим» дастури. Фаластин давлатчилигига таҳдид янада кучайдими?

Жаҳон 21:43 / 10.06.2021 18798

«Исроилнинг заррача ерида Фаластин давлати бўлмаслиги керак», каби ўта ўнг қарашлари билан танилган сиёсатчи, «Ямина» (Янги ўнглар) партияси раҳбари Нафтали Беннет Исроилда ҳокимиятни эгаллашга тобора яқин келмоқда. Янги ўнглар етакчисига бошқарув топширилишининг асосий сабаби сифатида унинг сиёсий дастури Исроил халқи онгини манипуляция қилиш учун элита вакилларига етарли даражада ишонч бера олганидир. Кўпгина давлатларда бўлгани каби Исроил иқтисодиёти ҳам коронавирус пандемияси даврида сезиларли зарар кўрди. Ҳаттоки, мамлакатда карантин қоидалари кучайтирилишига қарши намойишлар бўлиб ўтди.

Пандемия иқтисодий ва ижтимоий муаммоларни юзага чиқарган бир шароитда элита вакиллари кенг жамоатчиликка улкан ғалабали натижа тақдим этишлари заруратга айланиб қолди. Сайловлар чигаллашиб бораётган пайтда Бинямин Нетаняҳу фаластинликларга қарши юриш уюштириб кўрди, бироқ 2021 йил май ойи ҳаракатлари муваффақиятсиз тугади. Аввалги таҳлилда келтирилганидек, ҲАМАС ташкилотининг фаоллиги Нетаняҳунинг обрўсизланиши учун якуний нуқтани қўйди.

Ниҳоят, 2021 йил июнь ойи бошларида Нафтали Беннет Исроилда янги ҳукуматни шакллантириши борасида хабарлар пайдо бўлди. Ўта ўнг фикрлар тарафдори бўлган сиёсатчи катта эҳтимол билан Фаластин давлатчилигини тугатиши мумкин ва унинг бу қарорини айрим давлатлар қўллаб-қувватламоқда. «Ягона давлат – ягона тизим» дастури тарафдори эканлигини, мисол учун, АҚШ Қуддусни Исроил пойтахти сифати тан олиши билан намойиш этганди. Дунё жамоатчилиги фикри борасида эса Нафтали Беннет шундай дейди: «Дунё Ғарбий деворлари»ни Исроилга тегишли эмас, деб ҳисоблайди. Агар биз Ғарбий соҳилни эгалласак, дунё тан олмайдиган бошқа бир ҳудуд бўлади, холос».

Бироқ, элита Фаластинга тегишли, деб тан олинган Ғарбий қирғоқларнинг истило қилиниши тарафдори бўлган Нафтали Беннетни қўллаб-қувватлаш орқали исроилликлар мавжуд муаммоларни ҳал қилаётгани йўқ, балки улардан жамоат фикрини чалғитиш йўлини танламоқда. Ғарбий соҳилда, балки Фаластинники деб тан олинган барча ҳудудларда Фаластин давлатчилигининг тугатилиши ортидан Исроил давлатида икки тренд шаклланмоқда.

Биринчи тренд: «Жанубий Африка Республикаси сценарийси»

Қора танли аҳолига нисбатан апертеид сиёсати ва 1990-йилларда Нелсон Манделанинг ғалабаси билан машҳур бўлган Жанубий Африка Республикаси тарихидаги жараённинг такрорланиши энг кўп кутилаётган воқеалар ривожидир. Исроил томонидан Фаластиннинг босиб олинишини қўлловчилар ҳам айнан шунга урғу беради. Дастлабки қисқа муддатда апертеид сиёсати оқибатида ҳуқуқсиз фаластинликлар қатлами вужудга келиши мумкин. Аслини олганда эса, ҳозирда ҳам босиб олинган Ғарбий соҳилда 2,5 миллион, Ғазо секторида 1,9 миллион фаластинлик яшайди ва Исроилнинг 9,3 миллионлик аҳолисининг 20 фоизини ҳам фаластинликлар ташкил этади. Аммо уларнинг кўпчилиги ҳуқуқсиз ёки иккинчи даражали инсонлар каби яшайдилар. Асосий сабаб сифатида эса халқаро ҳуқуқ Фаластинни мустақил деб билади, Исроил эса бу ерларни босиб олган. Натижада, Исроил фаластинликларни зарурий фуқаролик ҳужжатлари билан таъминлай олмайди.

«Ягона давлат – ягона тизим» тамойили бўйича Фаластин давлати тугатилиб, Исроилга қўшиб юборилса, Тель-Авив фаластинликларнинг эҳтиёжларини ҳам зиммасига олишга мажбур бўлади. Охир-оқибат, фаластинликлар соғлиқни сақлаш, таълим ва бошқарувнинг қуйи бўғинларида ишлаш имкониятларини қўлга киритишлари мумкин. Нега Исроил фаластинликларга ҳуқуқларини таъминлаб бериши шарт бўлади?

Биринчидан, Исроил Ғарбга интиладиган ҳамда АҚШ ва Европа Иттифоқини ўзининг стратегик шериклари, деб биладиган давлат. Ғарб идеалогиясига апертеид тизими мос келмайди.

Иккинчидан, миллионлаб фаластинликларнинг ҳудудда фуқаролик ҳуқуқларисиз яшашлари, ўз навбатида, миллионлаб иқтисодий нофаол фуқароларни ҳам англатади. Уларни меҳнат жараёнига жалб этиш Тель-Авивдан фаластинликларнинг ҳуқуқларини тан олишга мажбур этади.

Бу йўл мураккаб ва оғир бўлмасин, Жанубий Африка Республикасида томонлар 80 йил ичида муросага кела олишган. Ҳолбуки, Фаластин-Исроил муаммосига 70 йилдан ошиқ вақт ўтган бўлса-да, «Бир давлат – икки тизим» тамойилида ечим топилгани йўқ ва фаластинликлар ҳуқуқлардан маҳрум ҳолда яшамоқдалар.

Иккинчи тренд: «Ўнг қарашларнинг ўсиши»

Кузатишимиз мумкин бўлган яна бир жараён – Исроилда ўнг қарашларнинг ўсиши. Айрим ҳолатларда бунга асос қилиб диний қарашларнинг олинаётгани мамлакатни бирлашишдан кўра парокандалик ва иқтисодий турғунлик томон тортмоқда. Мисол учун, Бинямин Нетаняҳу ўнг кучлар вакили бўлса-да, навбатдаги ҳукумат раҳбари Нафтали Беннет ундан-да ўнгроқ ғояларни илгари сурди. Беннет, айтиб ўтилганидек, ҳаттоки, Ғарбий қирғоқларда Исроилнинг тўла назоратини ўрнатиш ниятида. Ваҳоланки, бу ўнг ғояларнинг шаклланиши ўзининг якуний чегарасига келмоқда. Агар диний қарашларни асос қилиб олишда давом этилса, ўнг оқим вакили Нетаняҳудан ўта ўнг оқим вакили Беннетга ўтаётган ҳукуматнинг кейинги бекати ультра-ўнглар бўлиши мумкин.

Демографик жиҳатдан ҳам ультра-ўнгларнинг аҳолига нисбати 12 фоиздан 2065 йилга борганда 32 фоизга етиши кутилмоқда. Бу ўз навбатида сайловларда уларни қўллаб-қувватловчиларнинг ошиб боришини таъминлайди. Фикрларнинг ўнглашуви ва демографиянинг ижобий кўрсаткичи ортидан ҳукуматга яқинлашиб келаётган ультра-ўнгларнинг дунёқарашида эътиборни тортадиган бир неча жиҳатлар бор:

Ультра-ўнгларнинг гуруҳи «Ҳереди оилалари» жамоаларида яшайдилар. Улар меҳнат бозоридан кўра, диний таълимотга тайёрланадилар. Натижада кам даромад кўрадилар ва кам солиқ тўлайдилар. Жамиятлари ўзаро ёрдамга асосланганлиги учун иқтисодий қийинчиликка камдан кам дуч келадилар. Шунингдек, ультра-ўнглар Фаластиндаги ерларни қайтариш тарафдорлари, чунки уларнинг фикрича одамлар ҳаёти ердан афзалроқ. Бундан ташқари, айримлари Исроил давлатчилигининг мавжудлигига қарши чиқадилар. Уларнинг фикрича «яҳудийлар дунё бўйлаб ёйилиб яшаши керак».

Умуман олганда, тобора динийликка урғу бераётган ўта ўнг сиёсатчилар ва ғоялари диний тамойилларга асосланган ультра-ўнгларнинг қарашларида зид келадиган жиҳатлар етарлича топилади.

Хулоса қиладиган бўлсак, юқоридаги икки тренд Бинямин Нетаняҳу ва Нафтали Беннет тутаётган йўл, яъни Фаластин ёки фаластинликларни умумий душман сифатида кўрсатиш ва улар устидан зафарли ғалабага эришиш, жамиятда етилиб келган ва шаклланиб бораётган муаммолардан аҳоли эътиборини чалғитиш воситаси, холос. Агарда асл муаммоларга урғу бериб, улар ҳал этилмас экан, эртами-кечми мамлакатдаги парокандалик юзага чиқиши эҳтимоли сақланиб қолаверади.

Шаҳбоз Жўраев ва Достон Аҳроров, Халқаро муносабатлар бўйича мустақил тадқиқотчилар

Кўпроқ янгиликлар