Қорабоғ масаласида етти савол. Келишувдан ким ютди ва буёғига нима бўлади?

Жаҳон 20:51 / 11.11.2020 58637

Бу келишувга кўра арман томони Тоғли Қорабоғнинг катта қисми ва унинг атрофидаги туманларни Озарбойжонга топширади.

Қарийб 2 минг нафар россиялик аскар туташув чизиғига ва Лочин йўлагига жойлаштирилади.

Буларнинг барчаси можаро томонлари учун нимани англатади? BBC рус хизмати мухбирлари тинчлик келишувига оид муҳим саволларга жавоб излади.

Келишувда нималар кўзда тутилган? Тинчликка амал қилинишини ким кафолатлайди?

10 ноябрь куни тонгда уч томонлама келишув матни Кремль расмий сайтида эълон қилинди.

Ундаги асосий бандлар қуйидагилар:

  • Арманистон ва Озарбойжон Қорабоғдаги ҳарбий ҳаракатларни бутунлай тўхтатади, ҳарбийлар ўзлари эгаллаган позицияларида қолишади. Ўт очишни тўхтатишга амал қилишни махсус тинчликпарвар марказ назорат қилади.
  • Томонлар гаровдагиларни, асирларни ва қурбон бўлганларнинг жасадларини алмашишади.
  • Россиялик тинчликпарвар кучлар кейинроқ томонларнинг розилиги билан яна 5 йилга узайтириш шарти билан 5 йил муддатга Қорабоғга киритилади. Бу ҳарбийлар туташув чизиқларини ва қолдирилган йўлакларни қўриқлашади.
  • Шуша шаҳри Озарбойжон назорати остида қолдирилади.
  • Арманистон Озарбойжонга яна уч туманни - Агдам, Келбажар ва Лочин туманларини топширади. Тан олинмаган Тоғли Қорабоғ республикаси пойтахти Степанакерт (Хонканди), Мардакерт (Агдера), Мартуни (Хўжавенд) ва Тоғли Қорабоғнинг озарбойжонликлар армияси кириб келмаган бошқа ҳудудлари арман кучлари назоратида қолдирилади.
  • Лочин туманида Қорабоғни Арманистон билан боғлаш учун эни 5 км бўлган йўлак қолдирилади. Бу ҳудуд россиялик тинчликпарвар кучлар томонидан назорат қилинади.
  • Арманистон ҳам Озарбойжоннинг ғарбий ҳудудлари ва Нахичеван мухтор республикасини ўзаро боғлаш учун йўлак қолдиради. Бу ҳудуд ҳам россиялик ҳарбийлар томонидан қўриқланади.
  • Тоғли Қорабоғга ва атрофдаги туманларга қочқинлар қайтарилиши ва аҳолининг қайта жойлаштирилиши БМТнинг тегишли комиссияси томонидан назорат қилинади.
  • Келишув матнига кўра, минтақада тинчликка амал қилинишини таъминлашни россиялик ҳарбийлар ўз зиммасига олади. Бунинг учун душанба куни Қорабоғга илк тинчликпарвар кучлар етиб келганди. Жами 1960 нафар ҳарбий, 90та бронетранспортёр, 380та автомобил ва махсус техникалар жойлаштириш режалаштирилган.

Тинчлик сулҳи эълон қилинганидан кейин Озарбойжон президенти Илҳом Алиев Қорабоғга турк тинчликпарварлари ҳам жойлаштирилиши ҳақида гапирди, аммо расмий келишув матнида бу ҳақда айтилмаган.

Фото: EPA

Россия ташқи ишлар вазирлиги ва Россия президенти матбуот котиби Дмитрий Песков ҳам Алиевнинг бу ҳақдаги сўзларини рад этиб чиқишди.

Шу билан бирга, Песков Туркия Озарбойжонга ўт очиш шартларини мониторинг қилиш марказини ташкил этишда ёрдам бериши мумкинлигини айтиб ўтди. Аммо марказ Қорабоғдан ташқари, Озарбойжон ичкарисида жойлашади.

Томонлар нега айнан ҳозир тинчликпарвар кучлар киритилишига рози бўлишди? Янги уруш хавфи борми?

Арманистон томони ҳам, Тоғли Қорабоғдаги расмийлар ҳам Озарбойжон Шушани эгаллагач кучлар нисбатида кескин фарқ юзага келганини таъкидлашди. Алиев бу шаҳар олингани ҳақида 8 ноябрь куни маълум қилганди.

Шуша минтақа учун стратегик жиҳатдан муҳим пункт ҳисобланади: тан олинмаган Тоғли Қорабоғ республикаси маркази Степанакерт (Хонканди) барча турдаги қуроллар билан нишонга олиш мумкин бўлган қояда жойлашган.

Тан олинмаган республика раҳбари Араик Арутюняннинг айтишича, агар ҳарбий ҳаракатлар давом эттирилганида, Озарбойжон бир неча кун мобайнида Тоғли Қорабоғни тўлиқ эгалларди. Жанглар Степанакерт остонасида олиб борилаётганди.

Арманистон бош вазири Никол Пашинян арман армияси талаби билан келишувга рози бўлганини билдирди. У Арманистонда урушни давом эттириш учун сафарбарлик борасида қатор муаммолар юзага келганини айтиб ўтган.

«Армия бир неча марта урушни тўхтатишни сўраганидан кейин мен шундай қарор қабул қилдим. Армиядагилар тўхташ кераклигини айтаётган вазиятни тасаввур қилиб кўринг», деган Пашинян.

Кейинроқ у Қорабоғ бўйича келишув ҳақида яна шундай деди: «Степанакерт ҳимоясиз қолганди, уруш давом эттирилганида Степанакерт, Мартуни, Аскеран йўқотиларди, натижада ҳимояланаётган бошқа туманлар ва минглаб аскарлар қуршовда қолиб кетарди. Натижада тўла коллапс юзага келган бўларди. Айнан шуларни ҳисобга олган ҳолда қарор қабул қилинди».

Энди минтақада тинчликка амал қилинишини тинчликпарвар кучлар назорат қилади, уларга ҳужум қилиниши тўғридан тўғри Россия билан тўқнашувга олиб келади.

«Озарбойжонликлар жанг майдонидаги муваффақиятларидан илҳомланишлари аниқ. Биз тинчлик сақланиб қолишига умид билдирамиз, аммо Озарбойжоннинг ичкарисидагилар янада кўпроғини, Тоғли Қорабоғни тўлиқ эгаллашни исташлари табиий. Тинчликпарвар кучлар ҳарбий ҳаракатлар давом этишининг ҳамда қасос олишга бўлган уринишларнинг олдини олишлари керак», деган BBC мухбири билан суҳбатда ўз вақтида ЕХҲТнинг Минск гуруҳига АҚШдан вакил бўлган Жеймс Уорлик.

Прагадаги Карлов университети аспиранти, ҳуқуқ фаоли Баҳруз Самедов россиялик тинчликпарвар кучларнинг киритилишини энг яхши йўл деб ҳисоблайди: «Россияда мустамлакачилик руҳи сақланиб қолганига қарамасдан, у минтақа учун хавфсизлик ва тинчликни англатади. Биз барчамиз уруш вақтида халқаро ўйинчилар тинчликка эришиш учун ҳеч нарса қила олишмаганига гувоҳ бўлдик».

«Аввалига Россиянинг уринишлари ҳам муваффақиятсизликка учраганди. Аммо Россия урушни тўхтатишга ва Озарбойжоннинг манфаатларини қаноатлантириш учун қатъий ҳаракат қилди. Айни вазиятда россияликларнинг тинчликпарвар миссияси мувозанатлаштирувчи ролини ўйнайди ва бу ҳақиқий сулҳ учун жуда зарур ҳисобланади», дея фикрларини билдирган Самедов.

Унинг фикрича, фақат Россиянинг мавжудлигигина Туркиянинг тобора ўсиб бораётган таъсирини тийиши мумкин.

Нима учун келишувда Қорабоғнинг мақоми ҳақида гап йўқ? Икки томон тинчлик ҳақида нималар демоқда?

Келишувда Тоғли Қорабоғнинг мақоми тўғрисида ҳеч нарса дейилмаган. Гап Озарбойжон ССР таркибида бўлган, аҳоли сонида арманлар кўпчиликни ташкил этган Тоғли Қорабоғ мухтор области ҳақида кетмоқда. Ҳозирги урушга қадар бу ҳудуднинг катта қисми тан олинмаган Тоғли Қорабоғ Республикасига (Арцах) тегишли эди.

Россия президенти матбуот котиби Дмитрий Песков Қорабоғнинг мақоми тўғрисидаги саволга жавобан, аввал қабул қилинган барча ҳуқуқий ҳужжатлар, шу жумладан, БМТ Хавфсизлик кенгаши резолюцияси кучда қолишини қайд этган. Бу ҳужжатларда Озарбойжоннинг ҳудудий яхлитлигини қўллаб-қувватлашга содиқлик ва арман кучларини Тоғли Қорабоғ ҳамда унинг атрофидаги туманлардан олиб чиқиб кетиш бўйича талаб акс этган.

Яқин истиқболда Тоғли Қорабоғнинг озарлар эгалламаган қисмлари Арманистон қуролли кучлари назоратида қолади.

Америкадаги Eurasianet нашри редактори Жошуа Кучер келишувда узоқ муддатли қарорлар ҳақида гап йўқлигига эътибор қаратган. Бундай мавҳумлик шароитида минтақада тинчликпарвар кучлар тинчлик кафолати бўлишади.

Ҳозирги вазият - узил-кесил тинчлик ўрнатилиши эмас, дея изоҳлайди BBC’нинг Жанубий Кавказ бўйича эксперти Ганс Гутброд. Унинг фикрича, минтақада вазият барқарорлашиши ва чегаралар очилиши учун ҳали кўп иш қилиш керак. Бунинг учун асосий ўйинчилар бўлмиш Туркия ва Озарбойжон қайишқоқлик намойиш этиши керак, деб ҳисоблайди у.

«Ҳарбий ҳаракатлар тўхтагани ва беҳуда ўлимларнинг олди олинганини мен катта енгиллик деб биламан», дея тан олади озарбойжонлик журналист Арзу Гейбулла. Унинг фикрича, тинчликпарвар кучлар ҳарбий ҳаракатларни тўхтатиши мумкин, аммо ҳақиқий тинчлик ўрнатилиши учун бошқа йирик давлатлар, масалан, Германия каби халқаро ўйинчиларнинг ҳам қўллаб-қувватлови керак бўлади.

Гейбулла зиддиятни мулоқотсиз ҳал қилиб бўлмайди, деб билади.

«Бизнинг етакчиларимиз халқларни тинчликка тайёрлашмаган. Биз жуда кўп вақт давомида урушдик, биз бузуқ доирани айлантиришни тўхтатишимиз эмас, бузиб ташлашимиз керак», дейди арманистонлик журналист Лара Сетракян.

Шунингдек, у халқаро ҳамжамият икки халқни яраштириш ишларини олиб бориши кераклигини айтади: «Биз аниқ ечимларни топмас эканмиз, ташқи кучлар эътиборини йўқотганида яна уруш олови алангаланади».

Озарбойжон нималарга эришди? Нахичеван Боку учун қанчалик муҳим?

Фото: Гавриил Григоров/ТАСС

Озарбойжон нафақат 25 йил олдинги уруш якунида йўқотган ҳудудларини қайтариб олди, балки стратегик жиҳатдан муҳим бўлган қадимий Шуша шаҳри устидан ҳам назоратни қўлга киритди. Амалда Шушага эгалик қиладиган томон исталган вақтда Қорабоғ пойтахтини ҳам эгаллаб олиши мумкин.

«Шуша ва армия йўқотилгач Арцах (Тоғли Қорабоғ) ҳам бўлмайди. Аслида «тинчликпарвар кучлар»нинг беш йиллик мандати арманлар бу ҳудудни ўзлари тарк этиши учунгина керак. Бундай шартлар қўйилишидан мақсад Қорабоғ масаласини «этник тозалашлар»сиз ҳал қилиш учун», деган Кремлга яқин ҳисобланувчи сиёсатшунос Глеб Кузнецов фейсбукдаги саҳифасида.

Алиев, Пашинян ва Путин томонидан имзоланган тинчлик келишуви орқали Озарбойжон тез орада муҳим транспорт йўлагини қўлга киритади.

Қуруқликдаги транзит йўлаги Арманистоннинг жанубдаги Эрон билан чегараси бўйлаб ўтиб, Озарбойжоннинг эксклави - Нахичеван мухтор республикага олиб боради. Ўз навбатида, Нахичеван  Туркия билан чегарадош.

Бокуда барча арманлар Озарбойжонни тарк этиши керак деб ҳисоблайдиган радикал кайфиятдаги озарбойжонликлар мутлақ камчиликни ташкил этади, дейди BBC билан суҳбатда озарбойжонлик сиёсатшунос, парламент депутати Расим Мусабеков.

У Молдова, Грузиядаги воқеалардан келиб чиққан ҳолда (грузинлар Жанубий Осетия ва Абхазияни бой беришган) россиялик тинчликпарвар кучларнинг жойлашувидан кўпроқ хавотирдалигини билдирган.

Фото: Гавриил Григоров/ТАСС

Шу билан биргаликда, Бокудагиларнинг кўпчилиги Қорабоғ бўйича тинчлик келишувини улкан ғалаба сифатида қабул қилишмоқда.

У келишувда арман ҳарбийлари Қорабоғ атрофидаги ҳудудларни тарк этиши белгиланганини эслатиб, бу келгусида қон тўкилишларининг олдини олишини айтиб ўтган.

«Одамлар ғалабадан, тинчлик бошланганидан хурсанд. Менимча ҳам, Озарбойжон президенти урушни тўғри олиб борди, дипломатик нуқтайи назардан керакли вақтда урушга нуқта қўйди», дея хулоса қилади депутат.

Арманистонни нима кутмоқда? Пашинянга инқилоб хавф солмоқдами?

Фото: Станислав Красильников/ТАСС

Келишув Ереванда тартибсизликларни келтириб чиқарди. 2018 йилдаги намойишлар ортидан ҳокимиятга келган Никол Пашинян энди ўзи кўча намойишлари қурбонига айланиши мумкин.

Тинчлик келишуви тўғрисидаги хабар маълум бўлгач Ереван марказида оммавий норозилик намойиши бошланди. Ҳукумат биноси олдида бир неча минг киши тўпланди, уларнинг бир қисми тўсиқни ёриб ўтиб, мажмуа ҳудудига бостириб киришди. Ўнлаб кишилар биноларнинг эшик ва деразаларини синдиришди, Пашиняннинг шахсий кабинети вайрон қилинди.

Оломон парламент спикери, ҳукуматдаги «Менинг қадамим» блоки вакили Арарат Мирзоянни калтаклади.

Фото: АР/ТАСС

Барча арманлар католикси Гарегин II бош вазирни бундай келишувга нима учун розилик берганини изоҳлаб беришга чақирди.

Мамлакат президенти Армен Саркисян эса Пашинянни бундай келишувга рози бўлишдан олдин ўзи билан маслаҳатлашмагани учун айблади.

17та мухолиф партия Пашиняннинг истеъфосини талаб қилди. Аммо улардан фақат бири, «Обод Арманистон» партияси парламентда салмоқли ўринга эга. Бош вазир мухолифлари Арманистоннинг Қорабоғ бўйича келишувдаги иштирокини бекор қилмоқчи. Собиқ президент Серж Саргисяннинг партияси бўлмиш Республика партияси ҳам шунга чақирган.

Пашиняннинг ўзи эса урушни тўхтатиш қарори армия талаби билан қабул қилинганини таъкидлашда давом этмоқда.

Еревандаги «Ҳудудий тадқиқотлар маркази» (RSC) директори Ричард Гирагосян мухолифатчилар ҳокимият алмашинувига эришиши имкониятларини жуда паст баҳоламоқда.

Аммо у Пашинян яқин вақт ичида хотиржам бўла олмаслигини ҳам айтмоқда: «Унинг сиёсатдаги бундай импульсив, популистик ва ҳисчан услуби бундай вазифани бажариш учун унчалик мос эмас».

Америкадаги Eurasianet нашри муҳаррири Жошуа Кучер эса аксинча фикрда, у Пашиняннинг ҳокимияти жиддий хавф остида қолган деб ҳисоблайди, у айни вақтда бош вазир нафақат Озарбойжонга таслим бўлгани туфайли, балки бу ҳақдаги қарорни жамоатчилик билан муҳокама қилмасдан (ҳолбуки, у шуни ваъда қилганди), тунги вақтда эълон қилгани учун ҳам арманлар наздида хиёнаткор сифатида гавдаланаётганини таъкидламоқда.

«Унинг сиёсий мухолифлари жуда кўп, улар бундай вазиятдан уни ағдариш учун фойдаланиб қолишлари мумкин», дейди Кучер.

Зиддиятни Мадрид принциплари асосида келишув йўли билан ҳал этиш ўз вақтида Арманистон учун фойдали бўлган бўларди, дейди Жеймс Уорлик.

Бундай келишув Озарбойжонга Тоғли Қорабоғ атрофидаги ҳудудларни беришни, тан олинмаган республика мақоми ва унинг тақдирини референдум орқали ҳал этишни назарда тутарди. Аммо сўнгги ўн йилликларда Тоғли Қорабоғ бўйича барча музокаралар икки томоннинг бир-бирини тушунишни истамаслиги туфайли тўхтаб қолаверган.

Уорлик тинчликпарвар кучларнинг вақтинчалик эканини қайд этади ва томонларни кафолати фақатгина Москва бўлмаган бошқа тинчлик келишувлари устида ҳам ишлашга чақиради.

Дмитрий Ловецкий / AP / Scanpix / LETA

Сўнгги хабарларга кўра, мухолифат Пашинянга ультиматум қўйиб, унинг истеъфосини талаб қилган.

«Биз талаб қиламизки, Пашинян соат 24:00гача истеъфо берсин. Агар унинг ўзи истеъфо бермаса, бундай қарорни мамлакат парламенти қабул қилиши керак. Биз соат 24:00га қадар кутамиз, агар истеъфо рўй бермаса, биз ярим тунда матбуот анжумани ташкил этиб, кейинги қадамларимиз ҳақида маълум қиламиз. Ҳар қандай ҳолатда ҳам Пашинян кетиши керак», деган «Дашнакцутюн» партияси вакили Ишхан Сагателян.

Намойишчилар йўлларни тўсган ва парламент биноси олдида намойишни давом эттиришмоқда. Ҳуқуқ-тартибот органлари бинони қўриқлашмоқда.

Москва нима учун аввалроқ аралашмаган? Тинчликдан Россияга наф борми?

Аслида Россия можарога аралашишга ҳақли эмас, ҳарбий ҳаракатлар халқаро миқёсда Озарбойжон ҳудуди сифатида тан олинган ҳудудда олиб борилаётганди ва уруш Россиянинг Коллектив хавфсизлик шартномаси ташкилоти (КХШТ/ОДКБ) бўйича иттифоқчиси бўлмиш Арманистон ҳудудига кўчмаганди. Тинчликпарвар кучлар киритилиши эса икки урушувчи томон розилиги билан амалга ошди.

Фото: РФ Мудофаа вазирлиги/ТАСС

Россиянинг аввалбошдан аралашмаганига бу зиддиятда Бокунинг ортида Туркия тургани сабаб бўлган бўлиши мумкин. Россиянинг Сурия ва Ливиядаги гуруҳлари тақдири Туркия билан муносабатларга боғлиқ ва уларнинг тақдирини Арманистонга ёрдам бериш учунгина хавф остида қўйиб бўлмасди.

Аммо 10 ноябрга ўтар кечаси, расмий келишув ҳақида эълон қилинишидан олдинроқ вазият кескинлашиб кетди. Арманистон ҳудудида, Озарбойжоннинг Нахичеванига яқин ҳудудда россияликларнинг Ми-24 русумли ҳарбий вертолёти уриб туширилди, икки ҳарбий хизматчи ҳалок бўлиб, бир нафари оғир тан жароҳати олди.

Ушбу ҳодиса аралашув учун асос бўлиб хизмат қилиши мумкин эди, аммо Озарбойжон томони дарҳол узр сўраб, ҳалок бўлган ва жабрланганларнинг оилаларига товон пули тўлаб беришга тайёрлигини билдирди

Москвадагилар ҳам бу фожиага катта аҳамият қаратмасликка қарор қилиб, тинчлик келишуви тузишга тайёрланишди. Президент Владимир Путин 10 ноябрь куни учувчиларнинг хотираси учун сукут сақлади ва мудофаа вазири Сергей Шойгуга уларнинг оилаларига ёрдам кўрсатиш бўйича топшириқ берди.

«Россия в глобальной политике» журнали бош муҳаррири Федор Лукьянов эса Кремль аввалбошдан бу можаро билан шуғуллангани ҳақида фикр билдирган. Унинг айтишича, Россия Туркия билан музокаралар ўтказган, Озарбойжон билан алоқага чиққан ва Ереванни қўллаб-қувватлаш учун ҳарбий ёрдам ҳам кўрсатган.

Озарбойжон армияси Туркия қўллаб-қувватлови билан каттагина ҳудудни эгаллаб олгач эса тинчлик келишуви тузиш вақти келганди, дея ишонч билан гапиради эксперт.

«Россия Озарбойжоннинг янада илгарилашидан манфаатдор эмасди. Степанакертнинг олиниши гуманитар фалокат сифатида баҳоланган бўларди. Бундай тарздаги келишув бир ҳафта муқаддам ҳам тузилиши мумкин эди, аммо у вақтда Арманистон рози бўлмасди. Кеча эса вазият бутунлай бошқача эди», дея изоҳлайди Лукьянов.

Пашинянда тинчлик келишувига кўнишдан ўзга чора қолмаганди, у Степанакертнинг қулашидан қочиш учун келишувга розилик берди, дейди Уорлик.

Якунда Россия вазиятдан «аъло даражада» чиқиб кетди, дейди Лукьянов: «Муносабатлар ўз ҳолича қолди. Россиянинг ҳарбий таъсири кенгайди. Арманистоннинг Россияга қарамлиги кучайди. Озарбойжон ҳам хурсанд, бу давлатни Россиянинг статус-кво ҳолати қониқтиради».

Афтидан, Россия янада кенгроқ можаронинг олдини олиш учун саҳна ортида фаол иш олиб борган, деб ҳисоблайди Жеймс Уорлик.

У Минск гуруҳи ҳамраислари бўлган АҚШ ва Франция, шунингдек, ЕХҲТ ҳам бу масалада фаолроқ бўлиш керак эди, деб ҳисоблайди.

Туркия нимага эришди? Анқаранинг Кавказдаги таъсири қанчалик мустаҳкамланди?

Зиддият якуни Туркиянинг Жанубий Кавказдаги позициясини мустаҳкамлади ва унинг Озарбойжонга таъсирини кенгайтирди.

Туркия бу урушдан олган фойдалардан бири - Озарбойжон билан қуруқликда Арманистон ва Нахичевань орқали тўғридан тўғри транспорт алоқаси ўрнатилаётганидир.

«Туркия билвосита ҳаракатлари билан максимум даражада фойда олди, бу эса Туркия иқтисодидаги мураккаб шароитда Эрдўған учун муҳимдир. Афтидан, Грузия билан муносабатлар ҳам ривожлантирилади ва Жанубий Кавказдаги таъсир доираси кенгайтирилади», дея ёзган фейсбукдаги саҳифасида политолог Алексей Макаркин.

Аммо ушбу урушни ёритиб борган, Россия ва Туркиянинг бошқа қайноқ нуқталардаги қарама-қаршилигини ўрганган канадалик журналист Нил Ҳойернинг фикрича, бу келишув бенефициари айнан Москва ҳисобланади.

Туркия можарони ҳал қилувчи ролини бажармади: Москва ўз контингентини Қорабоғга киритди, Анқара эса фақатгина Озарбойжондаги мониторинг марказига бир неча зобитларини юбориши мумкин, холос.

Туркиянинг Жанубий Кавказда муҳим ўйинчи бўлиш учун уриниши Россиянинг таъсир доираларига хавф солади, деб ҳисоблайди Бирмингем университетининг сиёсатшунослик факультети ходими Кеворк Осканян.

У Москва қандай қилиб русларнинг минтақадаги устунлигига қарши курашган Туркиянинг таъсирини чеклаган ҳолда Қорабоғда ҳарбийларини жойлаштиришга эришганидан ҳайратдалигини билдирган.

Кўпроқ янгиликлар