COVID-19 глобал иқтисодиётга қандай таъсир қилди? — иқтисодчи мушоҳадалари

Иқтисодиёт 07:36 / 02.10.2020 4832

Бу аввалгиларга ўхшамаган инқироз бўлди. Бу галги инқирозда дўконлар, мактаблар, ҳатто чегаралар ёпилди. Вирус 2020 йилнинг баҳорида инсониятнинг ярмини уйда ўтиришга мажбур қилди. Бу жараён ҳали ҳам тугамади. Дунё бўйлаб қурбонлар сони миллиондан ошди.

Жаҳон иқтисодий форуми сайтида коронавирус пандемияси ҳозирги кунга қадар жаҳон иқтисодиётига қандай таъсир кўрсатгани ва келажакда нима бўлиши мумкинлиги ҳақида IHS Markit бош иқтисодчиси Нариман Меҳравеш билан бўлган суҳбат тақдим этилди.

– Бир сўз билан айтганда, COVID-19 дунё иқтисодиётига қандай таъсир қилди?

– У жаҳон иқтисодиётини жуда чуқур, бироқ раҳм-шафқат билан қисқа таназзулга учратди. Ундан ҳамма жабр кўрди. Менимча, у ҳеч кимни аяб ўтирмади. Бу – қўрқув, ноаниқлик ва локдаунларга бўлган муносабат. Кўпчилик бу чуқур таназзулга локдаунларни айбдор деб ҳисоблайди. Аммо бу адолатли баҳо эмас, деб ўйлайман. Швецияга назар ташласангиз, бу давлат карантинга ёпилмаган бўлса ҳам, иқтисодиёти барибир жиддий зарар кўрди. Асосан ноаниқлик ва вирус юқтириб олиш қўрқуви истеъмолчиларни одатдаги жойларга боришдан тўхтатяпти ва бу иқтисодиётга зарар етказяпти.

Тарихий воқеаларга назар солинадиган бўлса, бу – ялпи ички маҳсулотнинг йиллик пасайиши жиҳатидан 2008 йилдаги жаҳон молиявий инқирозидан уч баравар ёмон. У ўтган асрнинг 30-йилларида юз берган, ишлаб чиқаришнинг 3-4 йил давомида пасайиши ва АҚШда ишсизлик даражаси 25 фоизгача кўтарилиши билан кечган Буюк депрессиячалик ёмон эмас. Бу сафар мазкур кўрсаткич АҚШда ҳозирга қадар 13 фоизга етди. Шунга қарамай, жорий кризис – 30-йиллардан бери дунёда кузатилган энг ёмон инқироздир.

– Сизнингча, глобал миқёсда энг ёмон иқтисодий зарар ортда қолди, деб ўйлайсизми?

– Қайсидир маънода, энг ёмони ортда қолган бўлиши мумкин. Ҳамма жойда бўлмаса ҳам, дунёнинг кўп жойларида коронавирусга чалиниш ҳолатлари камайиб бормоқда. Аммо Ҳиндистонда, Бразилияда ортяпти, АҚШда у қадар ҳам камаймаяпти. Эҳтимол, глобал миқёсда ёмони ортда қолган бўлиши мумкин.

Шунга қарамай, ҳозиргача энг енгили ортда қолган бўлиши, вирус тарқалиши тўлқинларга бўлинган ҳолда қайта-қайта авж олиб туриши эҳтимоли ҳам йўқ эмас. Ҳали ўрмондан чиқиб олганимиз йўқ. Айрим давлатлар биз қутулдик, деб эълон қилишди, аммо кўп ўтмай аслида ундай эмаслиги маълум бўлиб қолди.

Эҳтимол, кейинги тўлқинларда барчаси аввалгидек ёмон бўлмас, чунки соғлиқни сақлаш тизимлари қисман тайёр. Албатта, қиладиган ишларимиз ҳали тугамади.

– 2020 йилнинг ҳозирги кунигача бўлган даврига назар солсангиз, сизнингча, қайси минтақалар энг кўп зарар кўрди ва қайсилари пандемиядан нисбатан яхшироқ ўтиб олмоқда?

– Келинг, аввал мамлакатларни кўриб чиқамиз. Буни яхши ўтказган мамлакатлар орасида албатта Хитой ҳам бор. Хитойда техник жиҳатдан рецессия юз бергани йўқ. Фақатгина битта чоракда иқтисодий пасайиш кузатилди холос.

Нисбатан яхши натижаларга эришган бошқа мамлакатлар – Жанубий Корея ва Тайвань бўлиб, улар иложи борича кўпроқ тест ўтказиб, кузатувлар олиб боришди. Вирус авж олган мамлакатлар сифатида эса АҚШ, Бразилия, Ҳиндистон кабиларни кўрсатиш мумкин. Бу хулоса ўлим кўрсаткичларига асосланган. Бироқ ўлим кўрсаткичларини аҳоли жон бошига қараб олсангиз, АҚШ биринчи эмас, ўнинчи ўринда. Шундай экан, кўп нарса йўқотишларни қандай ўлчашингизга боғлиқ.

Иқтисодий кўрсаткичлар бўйича Европа анчагина жиддий зарбага учради. Европадаги рецессия Канада ёки Япониядагига нисбатан анча чуқурроқ. Шундай қилиб, Европа ва ривожланаётган мамлакатлар қаттиқ зарбача дучор бўлди.

– Куз фаслида ўтиб боряпти. Воқеалар ривожи қандай бўлади, деб ўйлайсиз?

– Биз жуда жиддий турғунликдан чиқмоқдамиз, шунинг ҳисобига кескин кўтарилиш ва тушиб кетиш кабилар кузатилиб туради. Масалан, АҚШда учинчи чоракдаги тикланиш анча сезиларли даражада бўлади, кейин эса сусаяди. Кўрсаткичлардаги кескин сакрашларни бутун дунёда кузатяпмиз.

АҚШ ҳақида тасаввур уйғотиш учун айтишим мумкинки, иккинчи чоракда ЯИМ 32 фоизга камайган эди, учинчи чоракда 30 фоизга ўсиши кутиляпти, бироқ тўртинчи чоракда яна 2,5 фоизга пасаяди.

– Глобал тикланиш борасида қанчалик оптимистсиз ва сизнингча, қайта тикланиш қай шаклда рўй беради?

– Ўйлайманки, 2020 йилнинг 3-4-чоракларида ва 2021 йилда глобал ўсишни кузатамиз. Бу барқарор ўсиш суръати бўлмайди ва аксарияти вакцинага боғлиқ бўлади. Шубҳасиз, вакцина қанча тезроқ пайдо бўлса ва кенг тарқалса, ўсиш эҳтимоли шунчалик юқори бўлади. Бироқ бу энг камида 2021 йилнинг иккинчи ярмидагина рўй бериши мумкин. Вакцина ишлаб чиқилиши мумкин, бироқ унинг кенг тарқалиши учун вақт талаб этилади.

Ишлаб чиқариш V шаклидаги кўтарилишни бошдан кечиради. Бироқ энг кўп азият чекканлар орасида авиалиниялар, саёҳатлар ва кўнгил очиш соҳаларининг тикланиши U шаклида бўлади. Одамлар W ҳақида ҳам гапиришди. Агар иккинчи жиддий тўлқин бўлмаса, W кузатилмайди.

– Пандемиядан энг кўп зарар кўрган ва айни шу даврда ривожланиб бораётган соҳалар ҳақида тўхталиб ўтсангиз.

– Одамларнинг гуруҳ бўлиб тўпланишига боғлиқ бўлган фаолият ва соҳалар энг кўп зарар кўради. Авиакомпаниялар бунга бир мисол. Ҳозир ҳаводаги қатновлар ҳажми 2019 йил охиридаги кўрсаткичнинг 25 фоизини ташкил этади. Дунё бўйлаб авиаташувлар ҳажми тўла тикланиши учун бир неча йиллар керак бўлади.

Яна бир мисол – меҳмонхоналар. Круиз кемаларининг кўпдан кўп хоналари ҳозир бўш турибди. Конференциялар билан боғлиқ фаолиятлар ҳам қаттиқ зарбага учради.

Муваффақиятли соҳалар ҳақида гапириладиган бўлса, юқори технологиялар бунга яққол мисол бўлади. Аёнки, ҳозир ҳамма бевосита дўконга бормай, Amazon орқали маҳсулот буюртма қиляпти. Онлайн савдодан ташқари бошқа соҳалар ҳам рақамли инқилобни тезлаштиряпти.

Ажабланарлиси, талаб ортгани туфайли соғлиқни сақлаш соҳаси ҳам пандемиядан маълум маънода фойда кўряпти.

– Иқтисодчи сифатида сизни ажаблантирган нарса борми?

– Юқорида мен айтиб ўтмаган, пандемия даврида ижобий кўрсаткичга эга бўлган ва мени ҳайратга солган нарса – уй-жой соҳаси. Нима учун бу соҳа инқироз даврида гуллаб-яшнаяпти? Бу ҳолат кўпроқ АҚШда кузатилмоқда, эҳтимол бошқа жойларда камроқ бўлиши мумкин. Кўпчилик одамлар шаҳарлардан шаҳар атрофларига «қочяпти». Кўп одамлар уй сотиб олишяпти, уй қуришяпти. Бостондаги маҳалламга Нью-Йоркдан икки киши кўчиб келди...

«Мен ўзим ва қўшниларим орасида кўпроқ бўш жой бўлишини истайман. Етар, шаҳар ҳаётидан чарчадим», деган қарорга келаётганларни кўп учратяпмиз.

– Пандемиядан кейин иқтисодиётда «яшил тикланиш» бўлиши мумкинми?

– Менимча, бизнес одатдагидек бўлмайди: катта ўзгаришлар содир бўлади. Биз уларни бир кечада кўрмаслигимиз мумкин. Бунинг учун бироз вақт талаб этилиши мумкин.

Келинг, улардан айримларини кўриб чиқамиз. Ўйлайманки, бу яшил иқтисодиётга йўналтирилган ҳаракатни тезлаштиради. Бу кўплаб компаниялар учун янги, яшил технологияларни кўриб чиқиш учун ажойиб имкониятдир. Бу жуда позитив ўзгариш бўлади, деб ўйлайман.

Малака ва кўп ишчи кучи талаб қиладиган тармоқлар ҳар қандай инфекцияларга айниқса таъсирчан. Шунинг учун робототехникага эътибор ортади, бу эса ўзига яраша мураккабликларга олиб келади.

Бизнингча, урбанизация жараёни шубҳасиз секинлашади. Одамларнинг шаҳар ташқарисидаги ерлар учун курашаётганини кўриб турибмиз. Сайёҳлик соҳасида нималар содир бўлиши ҳақида ўйлашимиз керак. Тахминимизча, ишга оид сафарлар кескин қисқаради. Соғлиқни сақлаш соҳаси – катта ўзгаришлар кузатиладиган яна бир йўналиш бўлади, деб ўйлайман.

Кўпроқ янгиликлар