Шимолий Кореядан қочганлар қандай қилиб ва нега яна ортга қайтишмоқда?

Жаҳон 22:36 / 09.08.2020 48065

У Шимолий ва Жанубий Корея ўртасидан ўтган, дунёдаги энг хавфли ҳисобланадиган чегара чизиғини босиб ўтган кам сонли одамлардан бири бўлди. Қочқин (уни Ким деб атай қолайлик) бир неча йил олдин Жанубий Кореяга Шимолий Кореядан қочиб келган. Ўшанда у жуда хавфли йўлни босиб ўтади — тиканли симлар орасидан ва миналар кўмилган майдонларидан ўтиб, Жанубий Корея чегарачиларига таслим бўлади. Жанубга қочиб ўтган Ким бу ерда Шимолий Кореядагидан кўра яхшироқ ҳаёт излаб қочишга қарор қилганини айтганди.

Кимнинг Жанубий Кореядаги ҳаёти тафсилотлари ҳақида жуда кам нарса маълум. Афтидан, у ватанига қочиб ўтишидан олдин ишидан айрилган ва қарзга ботган. Яқинда уни яна бир шимоллик қочоқни зўрлашда айблашди ва ҳибсга олиш ҳақида ордер беришди. Аммо Кимни ҳибсга олишнинг имкони бўлмади — у полиция ҳибсга олишга улгурмасдан шимолга қочиб ўтган.

Бу ҳодиса иккала мамлакатда ҳам барчанинг эътиборини тортди. Жанубий Кореяда — қочқин чегарачилар ёнидан осонгина ўтиб кетгани учун. Маълум бўлишича, уни кузатув камералари орқали кўришган, аммо ҳарбийлар эътибор беришмаган. Шу иш туфайли бошланган можаро ортидан генераллардан бири лавозимидан четлатилди.

Шимолда вазият бироз бошқачароқ бўлди. Шимолий кореялик расмийлар қайтиб келган қочоқнинг коронавирус билан касалланганини ва ҳибсга олинишидан олдин инфекцияни юқтириши бўлиши мумкинлигини айтишди. Ўшанда танқидчилар, мамлакатда коронавирус борлигини рад этиб келаётган КХДР раҳбарияти ушбу воқеадан мамлакатда коронавирус тарқалишининг сабаби сифатида фойдаланиши мумкинлигини ва бунда одатий ташвиқот билан жанубдаги қўшниларни айблаши мумкинлигини айтиб чиқишди.

Ушбу қочоқ ҳақидаги ҳикоя яна бир сабабга кўра диққатга сазовор. Сиёсий, иқтисодий ва бошқа сабабларга кўра жанубга қочишга қарор қилган Шимолий Корея фуқаролари кейинчалик яна ватанга қайтиб келиши ҳолати ҳам камдан кам бўлса-да, содир бўлиб туради. КХДР қонунларига кўра, мамлакатдан қочиш ватанга хиёнат ҳисобланади. Шу учун бу мамлакатдан Жанубий Кореяга қочган қочоқларнинг яна қайтиб келиши уларнинг ҳаётига жиддий хавф туғдиради. Масалан, яқинда мамлакатдаги ҳукумат томонидан ўтказилган митингларда қочоқларни «ўлимга лойиқ хоинлар» деб аташган.

Иккинчи тарафдан шимолий кореялик маъмурлар собиқ қочқинлардан тарғибот мақсадларида фойдаланишади — улар капиталистик жанубдаги «даҳшатли ҳаёт» тўғрисида камерада гапириб бериши лозим бўлади. Аммо бу ҳам қайтиб келган қочоқларнинг хавфсизлигини кафолатламайди.

«Шимолий Кореяга қайтиб бориш, у ердан қочиб кетишдан ҳам хавфлироқ. Бу бензин тўла идиш билан ўзини оловга уриш билан баробар», дейди шимолдан Жанубий Кореяга қочиб бориб яшаётган қочоқлардан бири Ким Чи Юн.

Тахминий ҳисоб-китобларга кўра, Жанубий Кореяга қочиб ўтишга муваффақ бўлган 30 минг нафар шимолий кореяликларнинг қарийб юз нафари ортга қайтган. Улардан яна бир неча юз киши билан алоқа йўқолгани инобатга олинса, уларнинг сони янада кўпроқ бўлиши мумкин.

«Шимолдан жанубга қочиб ўтган одамлардан кам сонли ортга қайтганлари менимча, ўз оилаларини соғингани учун ортга қайтиб кетган», дейди сеуллик тадқиқотчи Ан Чан Иль.

Қочоқларнинг айримларига эса социалистик мамлакатдан мутлақо фарқ қиладиган капиталистик жамиятга мослашиш қийин кечмоқда. Шу сабабдан улар тоталитар тузум шароитида яшашга мажбур бўлса ҳам, ортга қайтса қаттиқ жазоланишини билса ҳам, шимолдаги ҳаётига қайтишга тайёр. Бошқа томондан, КХДР ҳукумати жанубга қочганларни, уларнинг оилаларига таъсир ўтказиш орқали ортга қайтариш чораларини кўради ва кам сонли қочқинлар шимолда оила аъзоларига азоб бермасликлари учун ҳам шимолга қайтишга мажбур бўлади.

Қочиш

Ҳуқуқ ҳимоячиларига кўра, Шимолий Корея эркинлик энг бўғилган давлатлардан бири. Бу давлатни, у ташкил топган 1948 йилдан бери, битта оилавий сулола бошқариб келмоқда. Бу ерда тарғибот том маънода фақат ҳукмдорни тан олади. Масалан, яқинда Шимолий Корея матбуоти Ким Чен Инга кўпроқ «инсоний»роқ қиёфа беришга қарор қилиб, унга нисбат берилган афсоналардан воз кечди ҳамда «буюк раҳбар» макон ва вақтни бўйсундиришга қодир эмаслигини жиддий изоҳлади.

КХДРда коррупция кенг тарқалган. Бу мамлакатда ҳеч ким хорижга чиқа олмайди. Фақат ҳукумат томонидан даромад манбайи сифатида фойдаланиладиган меҳнат муҳожирлари хорижга чиқа олади. Ўшанда ҳам улар гуруҳларга йиғилиб, махсус хизматчилар ҳамроҳлигида борадиган манзилига кузатиб қўйилади. Қолаверса, улар ҳатто «дўст давлат» Россияда ишласа ҳам доимий равишда меҳнат муҳожири қиёфасига яширинган махсус хизмат ходимлари назоратида бўлади. Аксарият ҳолларда Шимолий Корея ҳукумати бу мамлакат фуқароларини Россия, Хитой каби давлатларга ишга юборади. Аммо, истиснолар ҳам бўлиб туради.

Масалан, бундан бир неча йил олдин, Шимолий Корея расмийлари Қатар давлати билан бу мамлакатда 2022 йилда ўтказиладиган футбол бўйича жаҳон чемпионати учун қурилаётган стадионлар қурилишида шимолий кореялик ишчиларининг ишлаши бўйича шартнома имзолаганди. Ўшанда жаҳон нашрлари Қатарда ишлайдиган шимолий кореялик ишчиларнинг маошлари ҳукуматга тўлаб берилишини, ҳукумат эса ундан озгина қисмини ишчининг оиласига бериб, қолганини давлат ғазнасига олиб қолиши ҳақида ёзган эди.

«Шимолий Кореяда маҳаллий аҳолини доимий кузатиш ва ўзбошимчалик билан ҳибсга олишлар одатий ҳолга айланган. Сўнгги йилларда бу давлатда баъзи ижтимоий ва иқтисодий ўзгаришлар рўй берди, шу жумладан кичик бизнес ривожланди. Аммо инсон ҳуқуқларининг жиддий бузилиши ҳануз кенг кўламда давом этяпти», дейилади инсон ҳуқуқлари мониторингги билан шуғулланувчи Freedom House ҳисоботида.

Шимолий Кореядан қочиб кетадиганларнинг оз қисми мамлакатни Жанубий Кореядан ажратиб турган хавфли чегара орқали қочади. Аксарият қочоқлар эса Хитой ва бошқа мамлакатлар орқали қочишга ҳаракат қилади.

Аслида бошқа мамлакатлар орқали қочиш ҳам анча хавфли. Қочоқлар одам савдоси билан шуғулланадиган тўдалар қўлига тушиб қолиши ёки уларни шимолий кореялик маъмурлар қўлига тутиб берадиган Хитой махфий хизмат ходимлари қўлига тушиб қолиши ҳам мумкин. Аммо шундай бўлса ҳам ҳар йили юзлаб одамлар Жанубий Кореяга қочиб боряпти.

Сўнгги йилларда Хитой махфий хизмат ходимларининг назорати кучайгани сабабли уларнинг сони камайди. Айниқса, жорий йилда пандемия туфайли чегаралар ёпилиб, шимолий кореяликларнинг жанубдаги қўшнилар томонга қочиб ўтиши кескин камайди. Таҳлилчиларга кўра, бу ҳолат вақтинчалик ва дунё одатий ҳаёт тарзига қайтганда шимолий кореяликлар Жанубий Кореяга қочиб ўтишда давом этаверади.

Жанубий Кореяда шимолдан келганлар турли ёрдамлар олади. Улар ўзлари учун нотаниш бўлган жамиятга мослашиши учун махсус курсларда ўқитилади. У ерда Жанубий Кореядаги ҳаётнинг барча амалий жиҳатлари — банкда ҳисоб рақам очишдан тортиб, чиқиндини олиб чиқиб ташлашда саралаш лозимлигигача ўргатилади. Қочоқлар уй-жой билан таъминланади, уларга нафақа тўланади, ишга жойлашиш ва таълим олишда ёрдам берилади. Расмий сиёсат бўйича Жанубий Корея уларни ўз фуқаролари деб билади.

·       Жанубий Корея узоқ вақтдан бери қочоқларни қабул қилмоқда. Аммо мамлакатда сўнгги йилларда уларга бўлган муносабат ўзгариб боряпти. Дастлабки пайтларда улар «қаҳрамонлар» сифатида қабул қилинар эди. 1960-йилларнинг бошларида, ҳатто «қаҳрамонлар ва ватанпарварларнинг ватанга қайтиши тўғрисида» қонун ҳам қабул қилинади. Кейинчалик, 1990-йилларда КХДРдаги очарчилик туфайли жанубга қочиб ўтадиган қочоқлар оқими кўпайгандан сўнг улар кўпроқ шимолдаги қийин ҳаётдан қочаётганлар сифатида қабул қилина бошланди. Аммо қочоқларга ҳали ҳам ватандошлардек муносабатда бўлишяпти ва уларга автоматик тарзда Жанубий Корея фуқаролиги бериш амалиёти давом этиб келяпти. Яқинда шимолий кореялик расмийлар жанубдаги ҳаёт, Ким Чен Иннинг коронавирус юқтиргани ҳақида ва яна бошқа маълумотлар ёзилган варақалар ва флеш-дискларни тарқатган фаолларга қарши кенг қамровли кураш олиб борди. Бу КХДР билан сиёсий яқинлашишга интилаётган Жанубий Корея ҳукумати учун муаммога айланди.

Капитализм шимолнинг туб аҳолиси учун бегона эмас — КХДРда расмий мафкурага зид равишда унинг элементлари мавжуд. Шунга қарамай, қочқинларнинг таъкидлашича, Жанубий Корея узоқ йиллар давомида иқтисодий ривожланиш нуқтайи назаридан Шимолий Кореяни анча ортда қолдирмоқда. Шу сабабли Жанубий Кореяга келган қочоқларни ҳатто оддий кафелардаги турли-туман таомлар каби оддий нарсалар ҳам ажаблантиради.

«Курсларда жуда оддий нарсалар, масалан, метрода юриш, банкда ҳисоб рақами очиш каби нарсаларни ўргатишади. Буни қочоқларнинг аксарияти билади, айниқса Хитойда бўлганлар. Аммо кимлардир учун бу курслар фойдали бўлиши мумкин. Биз жанубдаги ҳаёт ҳақида телевизорлардан кўриб қисман тушунчага эга бўлганмиз. (Шимолий Кореяда Жанубий Кореядаги телекўрсатувларни яширинча томоша қилса бўлади ва улар у ерда анча оммабоп ҳисобланади) Фақат, телевизорда чиқиндиларни қандай тарзда ажратиш кераклигини айтишмайди», дейди қочоқлардан бири.

Муаммолар

Сеулнинг Конкук университети тарих профессори То Чиннинг таъкидлашича, шимолдан келган қочоқларнинг бозор иқтисодиёти билан таниш бўлганлари ҳам Жанубий Кореяда ҳаётнинг бошқача, ғайриоддий муаммоларига дуч келмоқда. «Улар энди дунёдаги энг рақобатбардош, капиталистик ва неолиберал тизимларга эга бўлган мамлакат фуқароси ҳисобланади. Шундай экан, улар маҳаллий ҳаётга мослашиш, муваффақият қозониш ва барчасига улгуриш учун «пойгада иштирок этиши» керак. Ана шу пойгада уларнинг айримлари чарчаб қоляпти», дейди профессор Чин.

Сўровларга кўра, шимоллик қочоқларнинг аксарияти — тахминан 75 фоизи Жанубий Кореядаги ҳаёт ўзини қониқтираётганини айтади. Баъзилар ўз бизнесини бошлаган, кимдир инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ёки ҳатто сиёсат билан шуғулланади. Масалан, яқинда КХДРдан қочиб келган икки фуқаро илк марта Жанубий Корея парламентига сайланди. Қочоқлар орасида бандлик даражаси маҳаллий аҳоли кўрсаткичларига қараганда анча паст. Гарчи коронавирус инқирозигача эълон қилинган социологик маълумотларга кўра, вазият аста-секин яхшиланаётгани маълум бўлса-да.

Қочоқлар орасида турли муаммолар ҳақида шикоят қиладиганлари ҳам етарлича бор. Бу муаммоларнинг дастлабкисига улар Жанубий Кореяга келган кунлариданоқ дуч келади. Гарчи Жанубий Корея бир неча йиллардан бери қочоқларга имтиёз тарзида маблағ тўлаб келаётган бўлса ҳам, уларнинг аксарияти бу маблағларни уларни Шимолий Кореядан қочишга ва Жанубий Кореяга етиб олишга ёрдам берган воситачиларга хизмат ҳақи сифатида тўлашга сарфлашади.

Воситачиларнинг хизмат ҳақи арзон эмас — минглаб доллар туради. Аммо одатда Шимолий Кореядан қочаётганларда маблағ бўлмайди. Шу сабабли уларни қочишига ёрдам берадиган воситачилар, пулни қочоқлар Жанубий Кореяга етиб боргандан кейин олишга рози бўлишади.

«Жанубий Кореядаги қочоқнинг ҳаёти қарз бўлишдан бошланади. Ишга кириш учун аввал қарздан қутулиш керак. Бу ерда яхши маошли иш топиш қийин бўлгани сабабли қарздан тезда қутулишнинг иложи йўқ ва бу учун анча муддат керак бўлади», — дейди қочоқлардан бири.

Маданий тафовутлар, лаҳжалар ва бошқа омиллар туфайли камситилишлар ҳам учраб туради. Сўровларга кўра, ҳар бешинчи қочоқ бундай камситишларга дуч келган. Қочоқларнинг билдиришича, шимол лаҳжасида гапираётганларга яхши маошли ишга жойлашиш бироз қийин бўлади. Инсонпарварлик ёрдами кўрсатиш билан шуғулланадиган ташкилот раҳбари Ли Ин Конинг айтишича, маҳаллий аҳоли орасида шимолликлар ҳақида «диктатор одамларни алдаётган мамлакатдан келган», деган қарашлар ҳам бор.

«Шимолий кореяликлар учун Жанубий Корея жамиятига киришиб кетиш осон эмас. Қийинчиликлар нафақат маданият ва таълимдаги фарқлар билан боғлиқ, балки бошқа муаммолар ҳам учраб туради. Масалан, мактабларда Шимолий Кореядан бўлган болалар камситилиб, калтакланган ҳолатлар ҳам бўлган. Албатта, буларнинг барчаси янги жойга мослашишга ҳаракат қилаётган одамларнинг кайфиятига акс таъсир қилади», дейди Шимолий Кореяда туғилган ва ҳозирда Сеулдаги Миллий хавфсизлик стратегияси институти тадқиқотчиси бўлиб ишлаётган Ким Кванг Жин.

Қайтиш

КХДРда қолган қариндошлари соғинчи билан яшаётган қочоқлар Жанубий Кореяда турли қийинчиликларга, камситилишларга дуч келар экан, баъзилари «шимолда ҳам унчалик ёмон яшамаётган эдим», деб ўйлай бошлайди. «Мен учун бу ерда ҳеч қандай умид йўқ», дейди ишини йўқотиб хайрия ёрдами ҳисобидан кун кечираётган қочоқлардан бири Квон Чол Нам.

«Мен бу ерга келиб иккинчи даражали одамга айландим. Шимолий Кореяда мен учун бундан ҳам кўпроқ эркинлик бор эди. У ерда одамлар бир-бирларига ёрдам беришади, бу ерда эса ҳаммасини пул бошқаради. Ортга қайтсам, улар мени аниқ жазолайди. Умуман олганда, раҳбаримиз (Шимолий Корея раҳбарини назарда тутмоқда) қайтиб борадиганларни кечиришга ваъда берди», дейди у.

Баъзи қочоқлар ортга қайтмоқда. Шимол ва жануб ўртасида тўғридан тўғри алоқа мавжуд эмас ва чегара ҳудуди орқали ўтиш хавфли. КХДРга Хитой орқали ҳам қайтиш мумкин. Қочоқлардан бири Шимолий Кореянинг Пекиндаги элчихонасига келади ва бироздан сўнг унинг Ким Чен Ин тасвири туширилган кўкрак нишонини тақиб «Буюк раҳбар»ни мақтаб гапирган гаплари Шимолий Корея телеканали орқали кўрсатилади. Ўшанда, қочоқни Пекиндаги КХДР элчихонасида «гапиртириб» кадрларни зудлик билан Пёнгянгга жўнатишган.

Жанубий Кореяда Шимолий Кореянинг сиёсати ва маданияти ҳақида ҳикоя қилувчи телешоу орқали таниқли бўлган қочоқ Лим Чи Хен ҳам Шимолий Кореяга қайтиб кетишда ана шу йўлдан борган бўлиши мумкин деб ишонилади. У бир неча йил олдин Хитойга қилган сафари чоғида йўқолиб қолган ва кейинчалик Шимолий Кореяда пайдо бўлади.

Унинг ортга қайтиши Шимолий Кореяда тарғибот шоусига айланади. Расмий шахслар томонидан тарқатилган видеоларда Лим ўзининг Жанубий Кореядан кўнгли қолганини айтади. У капитализм шароитидаги ҳаётини «шунчаки дўзах» деб атайди. Шунингдек, у Жанубий Кореядаги телеканаллар ҳар доим КХДР ҳақида нотўғри хабарлар тарқатиши ҳақида гапиради.

Ортга қайтган яна бир қочоқ Пёнгянгда бўлиб ўтган матбуот анжуманида «буюк раҳбар»га ўзи ҳақида ташвишлангани учун миннатдорчилик билдиради ва Жанубий Кореяни «ифлос мамлакат» деб атайди.

Аммо Лимнинг ҳикояси бир қанча саволларни туғдиради. У Жанубий Кореяда анча таниқли одамга айланган, бунинг ортидан яхши даромад ҳам қилар ва муаммосиз яшаётган эди. Шу сабабли унинг ортга қайтиши сабаблари аниқ эмас. Ўша пайтда «КХДР агентлари уни Хитойдан ўғирлаб кетган», деган тахмин пайдо бўлади.

«Айрим ҳолатларда қочоқлар Шимолий Кореяда қолган оиласига пул юбориш учун Хитойга борганида ўғирлаб кетилади. Хитойда турли хитойлик воситачилар орқали Шимолий Кореяга пул ўтказиш мумкин бўлган каналлар мавжуд. Ёки шунга ўхшаш ҳолат, қочоқ воситачилар ёрдамида Шимолий Кореядан ўз қариндошларини олиб кетишга уринганида ҳам содир бўлиши мумкин.

Қочоқлардан бирининг сўзларига кўра, шимолий кореялик расмийлар уларларнинг уларнинг оилаларига таҳдид солиб, бу йўл билан қочоқларни ортга қайтариш учун босим уюштиради. «Лим билан ҳам балки шундай бўлган — Шимолий Кореяда унинг ота-онаси бор эди», дейди сеуллик тадқиқотчиси Ким Кванг Чин.

Сеулдаги баъзи қочоқларнинг сўзларига кўра, Шимолий Корея давлат хавфсизлик хизмати ходимлари уларнинг шимолидаги қариндошлари олдига келиб, қочқинларни қайтариш учун улар билан боғланишларини талаб қилишган. Пёнгянгдаги дипломатик манбанинг сўзларига кўра, ортга қайтганларнинг барчасини ҳам зудлик билан қамоққа тиқаверишмаган. Уларнинг аксариятидан тарғибот мақсадида фойдаланишган.

«Бундай одамларнинг аксарияти Жанубий Кореяга қарши ташвиқот ишларида фойдаланиш учун ҳам етарлича қимматга эга бўлиши мумкин. Баъзиларини ҳатто давлат хизматига ҳам ишга олишлари мумкин. Ёки етарли маблағ билан қайтиб келганларга ҳукмрон партияга аъзо бўлиш таклиф этилиши мумкин», дейди Шимолий Кореяни ўрганиш маркази раҳбари Ан Чан Иль.

Аммо, қайтиб келганлар барибир ҳаётини нечоғлик хавф остига қўяётганини яхши билади.

«Жануб Кореяда яшаш осон эмас, лекин шимолда бу анча қийин. Эшитишимча, Шимолий Кореяга қайтиб борган қочоқлар аввал роса ишлатилиб, сўнг барибир жазоланар экан. Қайтиб борган қочоқлар бошқаларнинг Жанубий Кореядаги ҳаётни гапириб бериб бошқаларнинг онгига таъсир ўтказмасин дейишади ва расмийлар уларнинг бошқалар билан мулоқот қилишларини исташмайди. Мен шимолда яшаганимда, ортга қайтган одамларни баъзан телевидение орқали кўрсатишган, аммо кейинчалик улар батамом ғойиб бўлишган. Тахмин қиламан улар жазоланишган», дейди қочоқлардан бири.

Кўпроқ янгиликлар