Боланинг илк қадамлари: қачон ва қандай ёрдам зарур?

Lifestyle 18:00 / 13.10.2019 17268

Бола қачон юриши керак?

Статистикага кўра одатда болалар илк қадамини 12 ойлигида қўяди. Бу ерда аҳамият қаратиш керак бўлган сўз — статистикада. Сизнинг ягонангиз эса бошқа даврда юриш ҳуқуқига (педиатр ва физиологлар томонидан тасдиқланган) тўлиқ эгадир.

Бу ҳолатда меъёр чегараси бир мунча кенг шаклланган — 8 ойдан бошлаб 1 ярим йилгача. 

Кўплаб ота-оналар фарзандлари бошқаларга нисбатан эрта қадам ташлаганидан фахрланишади. Буни худди болаларининг ўсишидан далолат беряпти деб ўйлашади. Аммо бу шунчаки ота-оналар иззатталаблигини овунтириш учун ўйлаб топилган важ холос.

Боланинг илк қадамлари ва унинг ўсиши, жисмоний ёки ақлий имкониятлари билан боғлиқлигини худди унинг бурни шакли ёки соч ранги билан алоқа каби изоҳлаш мумкин. Яъни бундай боғлиқлик йўқ. Кимдир малла, кимнингдир кўзлари яшил, кимдир эса 8 ойда мустақил юриб кетади.

Бироқ биринчи қадамлар кечикканда огоҳ бўлиш кераклигига оид аниқ вазиятлар ҳам бор.

Қачон хавотирланишни бошлаш керак?

Биринчидан, соғлом бола нима бўлганда ҳам 20 ойликкача илк мустақил қадамни қўйиши керак. Бу давргача болалар етарлича кучга тўлишади ва қадам ташлаш уларда алоҳида қийинчиликлар туғдирмайди. Агар бола юришни рад этаётган ёки буни фақат бошқаларнинг ёрдами билан бажараётган бўлса, уни педиатр кўригига олиб бориш шарт. Бошқа тор йўналишдаги мутахассисларнинг қўшимча назоратидан ўтиш эҳтимоли ҳам бўлиши мумкин, масалан, ортопед ёки невропатолог.

Иккинчидан, умумий ҳолат аҳамиятли. Гап шундаки, агар бола юрмаса, аммо унинг таянч-ҳаракат функциялари аниқ ривожланаётган бўлса: бемалол ағдарилади, ўтиради, ўйинчоқларга таяна олади, эмаклайди, ётоқ деворига туришга ёки диванга чиқишга ҳаракат қилади, қўлидан ушлаб турилган ҳолатда ғайрат билан сакрайди — бу бир масала. Унинг ҳаракат фаоллиги сизга юқоридаги каби етарли даражада кўринмаса, бошқа масала. Бу ҳам шифокор билан қўшимча маслаҳатлашиб олиш учун жиддий сабабдир.

Агар ушбу ҳолатлардан ҳеч бири сизга ва сизнинг болангизга алоқадор бўлмаса, бироз тинчланинг. Бола албатта бунга тайёр бўлганини сезиши биланоқ юриб кетади.

Бола қачон юриши нималарга боғлиқ?

Бу худди лотереяга ўхшайди. Ҳатто болани туғилган онидан бошлаб кузатган ва оилавий анамнезини билганида ҳам, ҳеч қайси педиатр аниқ даврни олдиндан айтиб беролмайди. Аммо тахмин қилишимизга имкон берадиган баъзи қонуниятлар мавжуд.

Ирсият
Агар ота ёки она ўз даврида эрта қадам ташлаб бошлаган бўлса, бола ҳам ушбу ўзига хос хусусиятни давом эттириши эҳтимоли бор. Ва шунинг акси. Агар, масалан, ота бир ярим ёшгача эмаклаб ҳаракатланган бўлса, унинг ўғли айнан шу тактикани такрорлаши мумкин.

Вазн ва тана тузилиши
Нисбатан дўмбоқ ва оғир болалар учун оёқда туриш ва мувозанатни ушлаш озғин ва мускуллари чиниққан тенгдошларига қараганда қийинчилик туғдиради.

Баъзи шахсий хусусиятлар
Оёқда тик туриш ва илк қадамни таянмасдан босиш етарлича таҳликали тадбир. Баъзи болалар «ҳовузга бош билан» тамойилига биноан ҳаракатланадилар: улар диван ёки деворга таяниб турган қўлларини шунчаки бўш қўйишади ва номаълум томонга қадам босишади. Албатта, йиқилишади, бу баъзида оғриқ беради, аммо яна ҳаракат қилишади. Эҳтимол, хавфли хатти-ҳаракатларга мойиллик улардаги характернинг бир қисми бўлиб, кейинчалик ҳам сақланиб қолади.

Бошқа болалар, аксинча, эҳтиёткорлик билан ҳаракат қилишади — улар юришади, фақат аввалдан бу қийинчиликни енгиб ўтишга ишонч ҳосил қилиб олишади. 

Ҳомиладорлик давомийлиги
Муддатидан авввал туғилган чақалоқлар қоидага кўра бир неча тенгдошларидан сўнг юришни бошлашади.

Бола биринчи қадамини ташлашига ва ишонч билан юришни бошлашига қандай кўмак бериш мумкин?

Болани аниқ бир муддатда юришга мажбурлашнинг иложи йўқ. Юриш осон кўрингани билан жуда мушкул ва қувват сарфловчи жараён: бир оёқда бутун мувозанатни ушлаб турган вақтда иккинчиси қадам ташлаши керак. Бола организми бу босқич учун етилган бўлиши керак. Аммо сиз ҳам ёрдамлашишингиз мумкин. Тўғри, биринчи қадамдан анча олдин бошлашингиз керак.

2 ойликда нима қилиш керак?
Тахминан шу даврда чақалоқлар биринчи марта ағдарилишни синаб кўрадилар. Сиз ушбу ҳаракатни рағбатлантиринг. Болангизни тез-тез ёрқин ўйинчоқлар билан ўралган хавфсиз юмшоқ ўринга ётқизинг — уларга қараш ва ушлаб кўришга иштиёқ пайдо бўлсин.

Болангиз кўпроқ вақтини юзтубан ҳолатда ўтказишига эътибор қаратинг. Бошни кўтариш ва атрофга қарашга уринишлар қадам ташлаш вақтида мувозанатга кўмаклашувчи муҳим бўлган умуртқа ва бўйин мушакларини мустаҳкамлайди.

4-6 ойликда нима қилиш керак?
Бола ўтиришни ва эҳтимол, эмаклашни ўрганадиган давр. Болангиз дунёни кашф этиши учун жой ҳозирланг: бола кўп вақтини бешикда ёки манежда эмас, полда ўтказишига имкон беринг — бир неча ёпинчиқларни ёйиб, ўйинчоқларни ётқизинг. Нарсаларни олишга ҳаракат қилиш кичик мускуллар учун ажойиб машқдир.

6-8 ойликда нима қилиш керак?
Бола аллақачон ишонч билан ўтирмоқда ёки эмакламоқда. Унга динамикага оид топшириқлар беринг: масалан, ёрқин рангли шарни ушлаб олиш учун ер юзасида думалатинг. Бу каби тўп ови вестибуляр аппарат ва координацияни машқ қилдиради.

Худди шу мақсадга йўналтирилган яна бир машқ кўриниши: болани ўзингизга тескари ўтиргизиб, мулойимлик билан тебратинг.

8 ойликда нима қилиш керак?
Бола кучга ва қизиқувчанликка тўлиб бориши билан оддий ер юзадан ажралишга мойиллиги ортади. Масалан, диванда ётган ўйинчоққа интилади, ота ёки онасининг этагига ёпишади.
Ушбу ҳаракатларни рағбатлантиринг. Севимли айиқчаларни атайин кўринадиган жойларга қўйинг. Бола ўтирганда худди уни чақиргандай бўй баландлигида қўлингизни чўзинг, ўзингиз эгилмасангиз у сизга интилади.

Бола туришга тайёрлигини сезишингиз билан унга ёрдам беринг. Сўнгра ерга эҳтиёткорлик билан қайта ўтириш учун тиззаларни қандай букиш кераклигини кўрсатинг. 

Бу даврда фақат оёқда туриб ўйнаш мумкин бўлган мустаҳкам ўйин майдончасини сотиб олиш мақсадга мувофиқдир. Бу болалар кўп вақтини тик туриб ўтказишига туртки бўлади.  

9-10 ойликда нима қилиш керак?
Болага таянмасдан туришни ўргатинг. Ҳеч бўлмаганда бир-икки сония. Бунинг учун у бирор нарсани ушлаб турган вақтда янги ёки севимли ўйинчоғини ушлашни таклиф қилинг. Бу уни қўли билан таяниб турган жойидан ажралишга мажбур қилади.

Бир нечта тадрижий машқлар: болага оёғида туришга ёрдам беринг, кейин эса қўлига таянч сифатида пластмасса таёқча беринг. Таёқчани у жойдан бу жойга қўзғатинг — бола унга томон ҳаракат қилишни бошлайди. Таёқча ўрнини коляска ҳам боса олади: сайр вақтида унинг бир четидан ушлаб, эҳтиёткорлик билан юришига имкон беринг.

Оғирликка чидамли ғилдиракли ўйинчоқлар ҳам юришни ўргатувчи яхши машқ қилиш аппарати бўла олади (ўйинчоқ майса қирққичлар, аравачалар): уларнинг ортидан итара туриб болалар қадамба-қадам юришни ўрганадилар.

10 ойликда ва ундан сўнг нима қилиш керак?
Бу даврда кўплаб болалар аллақачон юриб кетишади. Аммо атроф олам уларни чўчитади. Болада «девор бўйлаб» ҳаракатланиш имкони борлигига эътибор қаратинг — яъни кўпи билан ҳар икки қадам орасида таянч нуқта бўлсин. Бу бехавотирлик ҳиссини беради.

Болани очиқ оламга чиқишга мажбурлаш учун оддий гимнастика ҳалқасидан (обруч) фойдаланиш мумкин. Қўл билан суяниш имконини қолдирган ҳолда уни болага кийдиринг ва ҳалқани хона ўртасига тортинг. Бола четларидан ушлаган ҳолда унга эргашади.

Мутахассислар машҳур «ходунок»лардан воз кечишни тавсия қилишмоқда.

Биринчидан, бу каби нарсалар боланинг юришга бўлган иштиёқини камайтиради: ҳақиқатан ҳам юриш нимага керак, ахир ушбу қулай бўлмачада жойини ўзгартиришни яхши биладику?

Иккинчидан, «ходунок»лар шунчаки хавфсиз эмас. Улар кўмагида болалар бир неча сония ичида улар учун тақиқланган жойларда пайдо бўлишади. Мисол учун, пастга йўналган зина олдида ёки устида қайноқ ичимлик турган стол атрофида. Катталар буни назоратда ушлашга доим ҳам вақт топа олмайдилар.

Фарзандингиз юришга ҳаракат қилаётганини англаганингиз заҳоти, тизза ва кафтларингиз билан туринг ва атрофга унинг кўз билан боқинг. Ўткир қирралар, розетка, анчадан бери тўғрилашни ният қилганингиз дастурхон плёнкаси четлари, текислаш тахтасидаги дазмол ва шунга ўхшаш нарсалар — барчаси зарарсизлантирилиши керак.

Кўпроқ янгиликлар