Дунё бананларсиз қоладими? Ҳалокатли замбуруғ Лотин Америкасига ҳам тарқалди

Lifestyle 22:08 / 21.08.2019 41895

Бананнинг энг кенг тарқалган Кевендиш нави плантацияларини яксон қилувчи штамм (микроорганизм) Лотин Америкасида илк бор қайд этилди. Олимлар Колумбия майдонларида Fusarium TR4 замбуруғини аниқлашди. Тез орада бананларсиз қолишдан хавотирланишга сабаб етарлими?

«Панама касаллиги» одамлар учун хавф туғдирмайди, бироқ етиштиришда жой танламагани учун энг кенг тарқалган бутун бир навни пайҳон қилишга қодир. Ҳозирги кунда бананлар жуда муҳим озиқ маҳсулоти ва дунё бўйлаб миллионлаб инсонларнинг пул топиш манбаи ҳисобланади.

Бу қандай касаллик?

TR4 фузариоз замбуруғи биринчи марта ўтган асрнинг 90-йилларида Малайзия ва Индонезияда пайдо бўлган ва қўшни Хитойга жуда тез суръатларда тарқалган эди. У ўсимликнинг илдизи ва структурасига шикаст етказади.

БМТда огоҳлантиришларича, «Панама касаллиги» банан ҳосили учун катта чанг солади, айниқса эса ундан тўлиқ қутулишнинг иложи йўқ. Бундан ташқари, замбуруғ тупроқда яна 30 йил сақланиб қолади.

TR4 штамми (Tropical race 4) Осиё, Австралия ва Африкада тарқалган, аммо дунёнинг банан етказиб бериш марказига айланган Лотин Америкасида у аввал учратилмаганди.

Колумбиядаги замбуруғ Нидерландиянинг Вагенинген университети олимлари гуруҳи томонидан аниқланган. Колумбиянинг қўшниси бўлган Эквадор дунёда бананнинг энг катта экспортёри ҳисобланади.

Профессор Герт Кеманинг сўзларига қараганда, замбуруғ ҳудудда жуда жиддий ҳалокатга олиб келувчи кучга эга бўлиши мумкин.

Замбуруғ Америкага қандай келиб қолди?

Кавендиш навига мансуб вегетатив кўпаювчи барча банан дарахтлари энг биринчи яратилган тупнинг генетик клонлари ҳисобланишади, шунинг учун агар уларнинг бирига зарар етса, бошқалари ҳам касалланади.

Кавендиш нави фузариоз замбуруғи 1950 йилда бошқа бир энг машҳур Гро-Мишель навини яксон қилганидан сўнг кўпайтирилган.

Профессор Кеманинг фикрига кўра, Кавендиш нави аввалгилари каби йўқ бўлиб кетмаслиги учун монокультурага айланмаслиги керак.

«Биз банан етиштиришни диверсификация қилишимиз керак», - дейди у.

Яна бир муаммо шуни ташкил этадики, фермерлар замбуруғли касалликдан ҳимоя сифатида кўпинча пестицидлар ишлатишади ва олимлар бу атроф-муҳитга зарар деган фикрда.

Касаллик билан қандай курашилади?

Бананлар гиганти Fyffes аниқлик киритишича, TR4 замбуруғи тарқалишини тўхтатиб қўйиш мумкин, бироқ бу учун қаттиқ биоҳимоя усулларини жорий этиш талаб этилади.

Компания шу мақсадда ўз плантациялари атрофида қўриқланадиган ҳудуд барпо этди ва ташриф буюрувчиларга тақиқ ўрнатди. Плантацияга кирувчи ҳар бир одам оёқ кийимини ечиб, уни фунгицидли ваннада ювиши керак ва бу автомобил шиналарига ҳам тааллуқли.

Тўсиқлар ҳудудга ҳайвонлар киришига йўл қўймайди сув эса қудуқлардан олинади.

Fyffes вакилининг айтишича, компания аллақачон Кевендишга мос муқобил нав топишга ҳаракат қилмоқда, бироқ ҳали натижа йўқ.

«Агар хавфсизлик чораларига қатъий амал қилинса, TR4 жуда секин тарқалади. У бир неча ўн йил Осиёда мавжуд бўлган, лекин у ерда ҳануз банан етиштирилмоқда ва истеъмолда», - дейди компания ҳосилдорлик хавфсизлиги бўлими бошлиғи Ҳюго Ҳэйз.

Сотувчилар нима демоқда?

Британиянинг Tesco супермаркетлар тармоғи замбуруғга қарши чоралар ўрнатилаётганини тасдиқламоқда.

Banana Link компанияси баҳолашича, ҳар бир британиялик йилига ўртача 100та банан истеъмол қилади ва бу маҳаллий бозордаги энг машҳур маҳсулотлардан биридир.

Бироқ пештахталарда банан камайиши кутилмоқдами?

Бу ҳар томонлама қарши чораларнинг қандай амалга ошиши ва «банан касаллиги»нинг плантацияларга ҳужумини олдини олишга улгуришга боғлиқ.

Кўпроқ янгиликлар