Тамиллар, радикал буддистлар ва ИШИД ўчоғи. Шри-Ланкада қандай диний зиддиятлар мавжуд?

Жаҳон 15:40 / 22.04.2019 19241

Шри-Ланкада 21 апрель куни содир этилган давомли терактлар оқибатида ҳалок бўлганлар сони 290 нафарни ташкил қилмоқда. Яна 500 нафарга яқин киши турли даражадаги тан жароҳатлари билан шифохоналарга ётқизилган. Қурбонларнинг аксари католик черковлардаги портлашлар оқибатида ҳалок бўлди - якшанба куни христианлар ибодатхоналарида Пасха байрамини нишонлашаётганди.

Reuters / Scanpix / LETA

Ҳозирча ҳеч бир гуруҳ бу хунрезликлар учун масъулиятни зиммасига олмади. Бу терактлар мамлакатда маҳаллий радикаллар томонидан мусулмонларга оммавий ҳужумлар кузатилганидан роппа-роса бир йил ўтиб рўй берди. «Медуза» нашри аҳолисининг асосий қисми буддизмга эътиқод қиладиган бу орол давлатдаги терактлар қандай диний зиддиятлар маҳсули экани ҳақидаги саволга жавоб топишга ҳаракат қилди.

Шри-Ланкада бунча черков қаердан пайдо бўлган? Бу ерда шунчалик кўп христианлар яшайдими?
Аҳолиси сони 22 миллион бўлган бу давлатдаги католик христианлар улуши 7 фоиз атрофида (2 миллион киши). Аммо оролда ўнлаб католик черковлари мавжуд. Бу қатлам асосан оролга 1505 йилда келган португал истилочиларининг авлодлари ҳисобланади. Аввалига улар маҳаллий сингал қироли рухсати билан Коломбо шаҳри ҳудудида савдо пости ва католиклар ибодатхонаси қуришган. Аммо бир неча ўн йиллар ўтиб европаликлар оролнинг ғарбий ва шимолий қисмини эгаллаб олишган, Шри-Ланка эса португалияликларнинг Ҳинд ва Тинч океани бўйлаб барпо этган савдо империясидаги муҳим базага айланган, католик миссионерлар оролнинг қирғоқ ҳудудлари бўйлаб христиан динини тарғиб қилишган, португаллар оролдаги барча йирик шаҳарларда ибодатхоналар қуришган.

17 аср ўрталарида, португал-нидерланд урушидан кейин Шри-Ланка Нидерландия қироллиги ихтиёрига ўтади ва ҳолландлар оролда христианликнинг протестант оқимини тарғиб қилишни бошлайди (асосан тоғли ҳудудлардаги чой плантациялари бўйлаб). Айни вақтда оролда 200 минг нафардан ортиқ протестантлар истиқомат қилишади.

Бу терактларни кимлар уюштирган бўлиши мумкин?
Ҳозирча бу терактлар учун жавобгарликни ҳеч бир гуруҳ ўз зиммасига олмади. Аммо ҳукумат бу ҳужумларда диний экстремистлардан гумон қилмоқда ва гумондорлар қўлга олиниши бошланган. «Медуза» томонидан Шри-Ланка аҳолиси вакиллари орасида ўтказилган сўровга кўра, оролликлар бу ҳужумлар ИШИД тарафдори бўлган радикал мусулмонлар томонидан уюштирилганини муҳокама қилмоқда. Агар бу версия ўз исботини топса, оролда диний зиддиятларнинг янги тўлқини авж олиши мумкин.

Бу қандай зиддиятлар ва унда қандай томонлар иштирок этади?
Мамлакатда христианлардан ташқари яна икки тоифа диний озчилик бор: ҳиндуизмга эътиқод қилувчи тамиллар (аҳолининг 12 фоизи) ва оролга 1000 йиллар муқаддам Ҳиндистон шимолидан келган савдогарларнинг авлодлари бўлган мусулмонлар (аҳолининг 10 фоизи атрофида).

Уларнинг барчаси буддизмга эътиқод қилувчи аҳоли (асосан маҳаллий сингаллар - аҳолининг 70 фоиздан ортиғи) билан муносабатларда ва ўзаро муносабатларда ҳам адоват сақлаб келади.

Ҳиндуист-тамиллар XX аср охирида йирик ҳарбий ташкилотга - «Озод Тамил-Илама йўлбарслари» ташкилотига асос солишган ва 26 йил давомида (1983 йилдан 2009 йилгача) ҳукуматга қарши мустақиллик уруши олиб борган. «Йўлбарслар» нафақат ўз армиясини, флотини ва ҳарбий-ҳаво кучларини ташкил этишган, балки бутун орол бўйлаб ва ҳатто Ҳиндистон ҳудудида ҳам терактлар содир этишган. 2009 йилда ҳукумат қўшинлари оролнинг шарқий ва шимолий ҳудудлари учун жангларда «йўлбарслар»ни мағлуб этишган, лекин тамилларнинг мустақиллик йўлидаги ҳаракатлари ҳамон давом этмоқда ва бу кураш террорчилик актлари кўринишида амалга оширилмоқда.

Bazuki Muhammad / Reuters / Scanpix / LETA

«Йўлбарслар» устидан ғалаба қозонилгач, мамлакатда радикал буддистлар ҳаракати фаоллашди - улар оролни диний озчиликлардан «тозалаш»га киришишди. 2012 йилда будда монахи Галагода Гнанасара «Буддист кучлари армияси» (Bodu Bala Sena)ни тузади ва бу ташкилот аъзолари «буддизмни хорижийлар ҳужумидан ҳимоя қилиш»га йўналтирилади. Бу кураш диний плюрализмни чеклаш орқали олиб борилади. Бундай экстремистик гуруҳ ташкил этилиши буддистик таълимотга асосланади - унга кўра сингаллар «шер ирқи»га мансуб саналишади. Бу ташкилот оролни «Будда таълимоти муҳофазаси учун мустаҳкам қалъа»га айлантиришга чорлайди. 19 аср охирида бу ғоядан Шри-Ланкада диний ва сиёсий зўравонликларни оқлашда фойдаланилган.

Шри-Ланкадаги радикал буддистларнинг ягона иттифоқчиси Мьянмадаги диний биродарлар - Роҳингя вилоятидаги мусулмонларга қарши геноцид уюштирган буддистлар ҳисобланади. Мьянмадаги мусулмонларга қирғин ташаббускори бўлган етакчилардан бири, монах Ашин Виратҳу 2014 йилда «Буддист кучлари армияси»нинг конвенциясига таклиф этилганди. Халқаро ҳуқуқ ҳимоячилари ўшанда Шри-Ланка ҳукуматидан Виратҳуга виза бермасликни сўрашган, аммо амалдорлар бу сўровга рози бўлмаганди. Конвенцияда чиқиш қилган Виратҳу Мьянмада ҳам, Шри-Ланкада ҳам «антиислом пакти» тузишни таклиф қилганди. Монахнинг оролга ташрифи мамлакатдаги мусулмонлар ва буддистлар ўртасидаги зиддиятни алангалатганди.

2018 йил мартида зиддиятлар оммавий тартибсизликларга айланиб кетади. «Буддист кучлари армияси» бир ой мобайнида мамлакат бўйлаб масжидларга ва «ҳалол» бренди остида фаолият кўрсатадиган ресторанларга ҳужумлар уюштирганди. Ўшанда экспертлар ўзини «бутун дунёдаги мусулмонлар ҳимоячиси» деб ҳисобловчи ИШИД жангарилари бу ҳаракатларга жавоб қайтаришидан хавотирларини билдиришганди. Қайд этиш керакки, «Армия» тарафдорлари нафақат мусулмонларга, балки христианларга ҳам ҳужумлар уюштириб келади ва ҳатто баъзи ҳолатларда ибодатхоналарга ўт қўйилиши кузатилади. Ҳукумат вақти-вақти билан фитна қўзғатувчи радикал буддистларни ҳибсга олиб туради. Аммо шу билан биргаликда, ҳокимият тепасидагилар «буддизм ҳимояга муҳтож» эканини таъкидлашади ва «Буддист кучлар армияси» фаолиятига чек қўйиш ҳақида ўйламайди.

Шри-Ланкада ҳам ИШИД тарафдорлари борми?
2019 йил бошида Шри-Ланка ҳукумати ИШИДнинг оролдаги биринчи рақамли вакили йўқ қилингани ҳақида маълум қилди. Ундан олдинроқ «обрўли мусулмон оилаларидан чиққан» ўнлаб ёш йигитлар ИШИД таъсирига тушиб, Сурия ва Ироқдаги ҳарбий ҳаракатларда иштирок этгани тўғрисида маълумот берилганди. Оролда ИШИДнинг ўчоғи ташкил этилган ва унинг таркибига Ҳиндистондаги «Ислом Жамоати» ҳамда Мьянмадаги «Роҳинжа халоскорлари - Аракан армияси» таъсиридаги ёшлар ҳам кирган. Шунингдек, минтақада радикал мусулмонларнинг National Thowheeth Jamaʼath гуруҳи ҳам фаолият олиб боради (Шри-Ланка полицияси терактлардан 10 кун олдин ушбу гуруҳ фаоллашгани ҳақида огоҳлантирилганди). NTJ ИШИДга алоқадорлигини рад этади.

Кўпроқ янгиликлар