Одамлардаги ички қўрқув, адабиётдаги саёзлик ва «лаббайчи» раҳбарлар. Иброҳим Ҳаққул билан суҳбат

Жамият 16:27 / 09.03.2019 30801

Ўзбек ва жаҳон адабиёти, унинг муаммолари, таҳлиллари юзасидан қатор кўрсатув ва суҳбатларни ўқувчилар эътиборига ҳавола этиб келаётган Kun.uz’нинг навбатдаги суҳбатдоши адабиётшунос олим, филология фанлари доктори Иброҳим Ҳаққул бўлди.

Адабиётшунос олим билан бугунги жамият ва адабиёт ҳақидаги суҳбатимиз очиқ ва самимий руҳда ўтди. Унда Иброҳим Ҳаққул нафақат ўзбек жамияти ва ўзбек адабиётидаги муаммолар ҳамда иллатларни танқид қилди, балки бу муаммолардан қутилиш борасида ўзи тўғри деб билган фикрларни ҳам ўртага ташлади. 

Видео: Mover (tas-ix)

Видео: Youtube.com

— Устоз, бугун одамларнинг онгини ўзгартириш, янгича дунёқарашга ўргатиш ҳақида кўп гапирилмоқда. Аслидаям, бугун ён атрофга диққат билан назар солган киши аксарият одамлар майда масалалар, майда фикрлар билан ўралашиб қолганини кўради. Назаримда, ўша майда фикрларни катталарига, онгни, қарашни ўзгартиришнинг бир йўли, воситаси кучли адабиётда ҳам яширингандек. Сизнингча, бу борада ҳозирги адабиётимизга қандай асарлар керак?

— Тўғри, бугун мана шу саволлар билан ҳар бир ёзувчи ўзича машғул бўлиши керак.

Бугун ҳаётга ҳаёт назари билан қарамасангиз, ҳаётнинг қўлига қўл узатмасангиз, ҳеч нарсага эришолмайсиз. 

Бугун эзгулик ва яхшиликка нисбатан ёвузликнинг қаноти кенг ёзилган, ҳаракати ҳам шиддатли. Кечаги қотиб қолган тушунчалар ёки титиғи чиқиб кетган ақлли гаплар билан одамларнинг кўнглига йўл топиб бўлмайди. Шу маънода бугунги адабиёт одамларга нима дейиши кераклигини чуқур ҳис қилиш керак. 

 Кечаги ёки собиқ иттифоқ давридаги тушунчалари билан, ўша ақл ва ўша усуллар билан адабиёт қиламан деган одам бугун адашади. Шунинг учун бугунги адабиёт яратувчиси шахс масаласини олдинги ўринга чиқариши керак. Чунки, кучли адабиётни кучли шахслар яратади, майда шахслар эмас. 

Катта, буюк шахсларни дунёқараши бирданига ўзи тозаланади, чунки у миллатнинг тақдирида ҳеч ким кўрмаган ҳақиқатларни, ҳис қилмаган тушунчаларни билади, ҳис қилади. Айтмоқчиманки, бугун ёзувчиларнинг адабиёт олдидаги масъулияти янгиланиши керак. Бугунги миллатнинг адабиёт орқали янгиланишга эҳтиёжи бор.

— Қизиқ жиҳати, шу саволларни бугунги замон ёзувчисига берсангиз, инкор қилинасиз. Жамиятнинг муаммолари, одамларнинг маънавий эҳтиёжлари ҳақида ёзаётган яхши ёзувчи ва ёзилаётган яхши асарлар кўп, дейишади.

— Агар ўша одамларда савия жуда баланд, билим чуқур, санъаткорлик лаёқати теран бўлса, шу гапларни айтмайди. Чунки у биринчи бўлиб ўзининг ишидан қониқмайди ва биринчи бўлиб айтадики, мен жуда зўр асар ёзишга ҳаракат қилсам ҳам нимадир етишмайди, ўзимни эркин ҳис қилолмайман. 

Шунинг учун айтяпманки, бугунги ёзувчиларнинг адабиёт ҳақидаги қарашлари, идроки ёки миллат тақдири, тарихи ва дини билан боғлиқ қарашлари жуда саёз. Бу анъанавий саёзлик ва у узоқдан келяпти. Бу саёзликни бирданига тузатиб бўлмайди. Кўп ёзувчиларда илм йўқ ва ана шу илмсизлик туфайли ҳам улар енгил ёзади. Улар кимгадир сабоқ бермоқчи бўлади, ўзини танитмоқчи бўлади лекин ҳали ўзини яхши танимайди.

Муҳйи деган шоиримизнинг «Асрорқул» деган жуда яхши шеъри бор. Бу шеърни Абдулла Қаҳҳор ҳам бир асарига эпиграф қилиб олган. Унда айтиладики, «Эй, ўз аҳволин билмаган Асрорқул»... Бизда бугун ҳам ўз аҳволини билмасдан, иддаочилик қилиш, яъни «асрорқулчилик» жуда кенг қулоч ёзган.

— Суҳбатимиз ўз-ўзидан жамият муаммоларига қараб кўчаяпти. Назаримда, суҳбат бошларида айтганимиз, одамларнинг онгида, жамиятда бўлиши керак бўлган ўзгаришларга кишилардаги ички қўрқув ҳам ҳам сабаб бўлаётгандек ва бу қўрқув одамларни қўпол қилиб айтганда «палағда» қилиб қўйгандек. Сизнингча, бу ички қўрқувга сабаб нима ва уни йўқотиш учун нималар қилиниши керак?

 — Мана шу қўрқув ҳақида қўрқмасдан фикрлашиш керак. 

 Бу бизнинг жамиятимизда узоқ вақтдан буён давом этаётган машъум мавжудлик. Ўша хонлар, султонлар давридаям қўрқув бўлган, лекин советлар ҳукумати вақтида, хусусан, 1937-йиллардан кейин бу қўрқув миллатнинг қон-қонига сингиб кетган. Чунки, ўша даврдаги қирғинлар, зулм, одамларни қандай таҳқирлашганини ҳатто ўйласангиз қўрқиб кетасиз. 

1937 йилдан кейин 1950-йилларда яна ҳам шунга ўхшаш қатағонлар бўлди, миллатнинг кўзга кўринган вакиллари қирғин қилинди. Буларнинг ҳаммаси халқнинг ички қўрқувини кучайтирган. Бугунги ёш ёзувчида ҳам ўша 37-йиллардаги ёзувчиларнинг қўрқуви яшайди. 

Назаримда, Горбачёв даврида ҳар қалай эркинлик бўлганди. Одамлар фикрларини эркин баён қила бошлади, ҳатто миллий масалалар ўртага ташланди. Бу эркинлик мустақилликкача ҳам келди. Яъни, мустақилликнинг дастлабки даврларида ҳам аҳвол бошқача эди. Лекин 1995-йиллардан кейин қўрқув яна қайта «бош кўтарди». Эркин фикрлашга бўлган бир қадар тақиқлар бошланди. Миллат учун қайғурган маърифатпарвар зиёлиларнинг айримлари жазоланди. Натижада, одамлар жасоратни эмас, қулликни ифодалайдиган гаплардан овунадиган бўлишди. 

Энг ёмони, бугун президентимизга қийинлиги - қўрқоқ ва лаббайчи одамлар амалга кўтарилди. Уларда жасорат деярли йўқ эди. Бу ерда айбни фақат битта одамга қўймаслик керак. Айбни ҳаммадан қидириш керак.

Умуммиллат учун хос бўлган камчилик нима? Ундан қандай қутилиш мумкин? Бугун ана шулар ҳақида ўйлашимиз керак. Шунинг учун, миллат фуқаросини тарбиялашда ҳаётдан узоқ, китобий, қуруқ гапларга қаноат қилмаслик керак. Ана шунда ички қўрқув йўқолади, йўқса йўқолмайди. 

Бундан ташқари, суҳбат давомида адабиётшунос олим Иброҳим Ҳаққул бугунги жамият муаммоларини яна нималарда кўриши, Исломдан сув ичмай қўйган ўзбек адабиёти, жамиятнинг умумий муваффақиятини таъминловчи омил, ўзбек шеъриятининг бугунги муҳити ҳақида ҳам шахсий қарашлари билан ўртоқлашди. 

Мазкур суҳбатни тўлиқ шаклда юқоридаги видео орқали томоша қилишингиз мумкин.

Кўпроқ янгиликлар