Санкциялар нега керак ва улар қандай таъсир ўтказади? 

Жаҳон 22:30 / 02.09.2018 35348

Санкциялар демократиядан анча олисда яшаб келаётган давлатларга нисбатан қўлланади. Бироқ, тақдир тақозоси билан айнан шундай давлатларга нисбатан санкциялар таъсирчан восита бўлмай, кутилган натижага эришиб бўлмайди. 

Фото: AP

Шу йилнинг 8 август куни Дональд Трамп маъмурияти Скрипаллар ишига аралашганликда айбланаётган Россияга нисбатан янги санкциялар жорий этди. Шунингдек, бирдан курашнинг кейинги раунди ҳақида маълумот берилди: бу гал кимёвий қуроллардан фойдаланмаслик кафолатига боғлиқ. Аввалроқ, АҚШ Туркияга нисбатан санкциялар эълон қилди, тақиқлар «гулдастаси»дан Эрон ҳам бебаҳра қолмади. Буларнинг барчаси сиёсатда бир ҳолат барқарор эканлигидан дарак беради, яъни, Иккинчи жаҳон урушидан сўнг, халқаро муносабат иштирокчилари ташқи сиёсатда санкциялардан мақсадга эришиш воситаси ва босим кучи сифатида фойдаланмоқда. 

Уильям Кемпфер ва унинг ҳамкасблари олиб борган тадқиқотлар натижасига кўра, санкция пакетларининг 3/4 қисми авторитар бошқарув режимида бўлган давлатларга қаратилган. Асосий парадокс шундан иборатки, айнан уларга нисбатан санкциялар кам таъсир кучига эга. Демократик шароитларда иқтисодий-ижтимоий ташқи босимлар мамлакат ички сиёсатига қаттиқ зарба беради. Вазият ёмонлашиб борса, фуқаролар ҳукуматдан норози бўлишни бошлайди, буни халқ сайлов йўли орқали ҳам намоён этади. Аммо, авторитар давлатлар билан айни жараён бироз секинлашади. 

Санкциялар диктаторларга қандай таҳдид пайдо қилади?

Санкциялар - бу, бор-йўғи, мамлакат ички сиёсатига таъсир ўтказишга ҳаракат қилишнинг бир усули. Ядровий дастур, ҳарбий ҳаракатлар ё нотинч вазиятни келтириб чиқариш бўладими, бир қатор санкциялар орқали давлат раҳбарларини «тарбия»га чақириш мумкин. Санкциядан кўзланган асосий мақсад - мавжуд сиёсий режим барқарорлигини таъминлаш имкониятига эга, аммо юзага келган сиёсий инқироздан манфаатдор бўлмаган кучларни уйғотиш ва раҳбариятга босим ўтказишга ундашдан иборат. Демократияда бу сайловчилар бўлса, авторитар режимда улар турли «юз»ларда қиёфаланади: коалиция, бошқарувчи гуруҳлар, олигархлар ва диктатор таянган кучлар. 

Халқаро санкциялар назариясига кўра, тақиқ ва чекловлар икки ҳолатда муваффақиятли якунланади. Биринчидан, санкциялар авторитар режимни қўллаб-қувватлаб турган кучларга тўғридан-тўғри зарба беришни назарда тутиши лозим. Шундагина диктаторни қўллаб-қувватлаш иқтисодий путур етказиши очиқ масалага айланади ва раҳбардан узоқроқ юриш фойдали кўринади. Иккинчидан, санкциялар бюджет харажатларини молиявий жиҳатдан қоплаш имкониятини йўққа чиқариб, мамлакатда дестабилизацияни пайдо қилади. Шунда диктатор бюджет сарфини барқарорлаштириш учун мантиқсиз қарорларга имзо қўйишга мажбур бўлади. Вазият шундай давом этса, ёки диктаторни қўллаб-қувватловчи кучлар ёки халқ азият чекишни бошлайди. Кўпинча, бундай ҳолатларда жараёнлар якуни ҳокимият ағдарилиши билан тугайди

Ҳокимият бир шахс қўлида жамланган давлатларда санкция қўрқинчли «совға»

Фото: Depositphotos

Замонавий авторитар режимдаги давлатларда якка шахс бошқаруви остида тўпланган ҳокимият ўтмишдаги диктатуралардан фарқ қилади. Бироқ, тарихдаги воқеалар замонавий санкциялар таъсир этиш мантиғини яратишга ёрдам беради. 

Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, санкциялар авторитар режимнинг турларига қараб қўлланиши билан самарали бўлган. Масалан, ХХ асрнинг иккинчи ярмида энг муваффақиятли санкциялар якка шахс қўл остида тўпланган тўлиқ авторитар режимдаги давлатларга нисбатан самарали бўлган. Булар сирасига Конго Халқ демократик республикасидаги (Заир) Мобуту Сесе Секо ёки Доминикана Республикасидаги Трухильога қарши жорий этилган санкцияларни киритиш мумкин. Бу каби режимларнинг яшаб қолиши, кўп ҳолларда, мамлакатдаги табиий ер ости ва усти захираларига боғлиқ бўлади. Мисол учун, Трухильо мамлакатида бу шакар эди. Бундан ташқари, мамлакат халқаро иқтисодий кўмаксиз яшаб кетиши ҳам қийин кечади. Шундай қилиб, диктаторнинг асосий даромадига зарба берилиши, унинг кейинги тақдирини ҳам белгилаб беради.

Уганда қаҳвасига нисбатан жорий этилган АҚШ ва бир қатор Ғарб давлатларининг санкцияси Уганда иқтисодиётининг 90 фоизини ташкил этувчи тармоққа зарба берди. Оқибатда, мамлакатни бошқариб келган Иди Амин Угандадан қочиб кетишга мажбур бўлди. Ёки Сьерра-Леоне мисолида кўрсак, Либерия президенти Чарльз Тейлор қўшни мамлакатдаги қуролли ҳаракатларни қўллаб келганликда айбланган. Унга нисбатан халқаро санкциялар киритилди, Сьерра-Леонеда вазият тинчиди, Тейлор эса истефога чиқди. Лекин, иқтисодиёти экспортга қарам бўлмаган, ҳар хил таянч кучларига эга ва халқаро иқтисодий кўмакка муҳтож бўлмаган давлатларга нисбатан санкциянинг ҳам кучи кесилади. Демократик сифат унсурларга эга, моҳиятан авторитар давлатларнинг иқтисодиёти диверсификациялашган бўлиб, улар ўрта даражадаги санкцияларга бардошли бўлади. Масалан, АҚШнинг Мексикага қарши киритган санкциялари 2000 йилга қадар ҳеч наф бермади. Аксинча, Мексика иқтисодиётининг йиллик ЯИМ ўсиши 5 фоизга қадар кўтарилди

Санкциялар шароитида ҳокимиятни сақлаб қолиш мумкинми?

Сиёсий иқтисодиётда шундай мулоҳаза пайдо бўлган: авторитар режим репрессия ҳисобига ёки хавф туғдираётан сиёсий гуруҳларнинг садоқатини сотиб олиш -  кооптация эвазига яшаб кетиши мумкин. Аслида, кооптация бошқарувнинг энг ишончли усули ҳисобланса-да, бу амалиётни ўтказиш учун маблағ топилмаса-чи?

Тадқиқот натижаси шундай дейди: бу режим турига боғлиқ. Абель Эскриба-Фолч демократиядан узоқда бўлган режимларнинг санкция пайти танлаган стратегияларини ўрганиб, шундай хулосага келди: бу даврда репрессия ортаверади, аммо бир партиявий режимларда социал трансферт ошади, якка шахс бошқарувига қаттиқ боғланган давлатларда эса капитал сармояси камаяди. Юқорида таъкидланганидек, диктаторга бу вазият жуда қийин кечади, у узоқ муддатли иқтисодий ўсишни кўзлаб иш тутишга ва унинг сиёсати билан келишмаганларни қатағон қилишга мажбур бўлади.

Россияга санкциялар таъсир қиляптими?

Антон Денисов/РИА «Новости»

Россиядаги сиёсий режим якка шахс бошқарувига қарамдек кўрингани билан, рус бошқаруви Африкадаги Амин режими билан бир қаторда кўрилмайди. Руслар билан юз бераётган вазиятни тўғри англаш учун электорал авторитаризм тушунчасига мурожаат этамиз. Яъни, режим бошлиғи ҳокимиятни сақлаб қолиш учун нафақат тор доирадаги коалиция кучига, балки халқ ишончига ҳам суянади. 

Аввалги анти-рус санкциялари муайян шахсларнинг манфаатига путур етказган бўлса, турли ижтимоий гуруҳлар кучларининг қайта тақсимоти орқали ҳосил бўлган зиён қопланди. Янги санкциялар савдо муносабатларига салбий таъсир ўтказса, унинг салбий оқибатлари оддий халққа ҳам етиб бориши тайин. Шу туфайли, ҳукумат алоҳида ижтимоий гуруҳлар ёки норозилик кайфиятида бўлган фуқароларга компенсация тақдим этиши мумкин. Аҳолининг реал даромадида кузатилаётган пасайиш фақат узоқ давом этаётган санкциялар туфайли эмас, балки, иқтисодий инқироз, рублнинг кучсизланиши ва нефть нархининг тушиб кетиши ҳам инобатга олинади. 

Агар пенсия ислоҳоти доирасида пенсиянинг индексацияси юз берса, каттагина ижтимоий гуруҳлар садоқатини сотиб олиш имконияти пайдо бўлади. Бу ўринда репрессияни жиловлаш муҳим шарт ҳисобланади. Бундан ташқари, Россия узоқ муддатдан бери турли санкциялар таъсирида бўлиб келмоқда, яъни режим айрим чеклов ва тақиқларга нисбатан ўзидан адаптация ҳосил қила олди, дейиш мумкин. Шунинг билан, санкциялар самараси пасаяди. Айни ҳолатда, мамлакат санкциялар жорий этилган бошланғич нуқтадаги шароитига қайтиб олади.

Алишер Рўзиохунов